Wionki

Kajście sie podziały wy, stare dobre czasy? Kajście som lata szczyśliwe,

w kierych my se tak piyknie żyli? Żyli po przyjocielsku, Z Panym Bogiym na kożdym kroku, w zgodzie z naturom, z otwartymi sercami dlo kożdego.

To prowda, tyn świat, po kierym my downij deptali i kiery my oglądali był mały i bez przeklasów, ale za to tyn świat w naszych duszach był wielki i przebogaty, że chciało sie zyć.

Dejmy na to, jak to było u nos w czyrwcu. Cóż to był za piykny miesiąc!
Roz, że go przyroda umiała ukwiecić drugi, że ludzie poradzili go prziozdobić slicznościami: przisłowiami, wrózbami, piesniczkami, zwyczajami.

Jedyn taki zwyczoj – puszczanie wionków – był o nos przepjykny.

Dziołszyce – najwiyncyj te na wydoju – zbiyrały na św. Jana najpiykniejsze kwiecie, jaki ino rosło na świecie. Najpjykniejsze, kiere umiało chłopców czarować. Pod wieczor szły z nimi ku rzyce i puszczały jich na woda.
A kaś dalij, przeważnie przi piyrwszym moście chłopcy chytali to kwiecie.
Chytoł kożdy swój i zagadywoł, od kierej jest dziołchy. O! radości było, jak kiery zgodł.

Zaś w innych stronach miyndzy to kwiecie wrazowało sie zapolone świyczki. W nocy, jak tych wionkow płynyło dużo – piyknie to wyglondało. Młodzi siedzieli nad wodom i patrzeli w tyn blask i se marzyli o lepszym życiu kaś w dalekim świecie.

Zno sie takich, co sie dali namowić na tyn fifidłom. Wyjyżdźali w świat niby po lepszy los, a potym sie musieli poniywiyrać bele kaj. A drudzy słuchali ojców, kierzy jim stale tublikowali:

- Niy dydź głupi! Pamiyntej – wszyndzie fajnie, kaj cie niy ma…

z kalyndorza KWK „Ziemowit” na rok 2002

spisoł Hanys

Swojski chlyb

Roztomili ludkowie, nojprzod Wos piyknie witom „Szczęść Boże”. Bo bez Boga ani do proga.

Chca Wom łopedzieć, w jakim to powożaniu mieli my downij chlyb. Piyrwyj my chleba niy zaczynali, jakby my go niy przeżegnali. Niy wolno było chleba poniywiyrać jako to sie dzisioj niyroz widzi. Leży bele kaj konsek łogryzionyj kromki i żodyn sie po nia ani niy schyli. Aż sumiyni człowieka boli, jak taki łobrozki łoglądo.

Czy ci ludzie terażniejsi niy wiedzom, wiela to sie kiedyś trzeja było narobić, żeby kromka chleba wrazić do gymby?

Piyrwyj jak konsek chleba komu upod na ziymia, zarozki tyn z szacunkiym go dzwigoł i całowoł. Pomna, jak nom w doma wdycki tata z mamą tublikowali;

Szanujcie, dzieci chleba, abyście kiedyś suchej skórki niy szukali…

Tych słów se nigdy niy zapomna. I niy zapomna se tyż nigdy ciyżoby żniwnej. Oj, trzeja sie to było we żniwa na tyn chlyb narobić! Downij zboże zbiyrało sie ręcznie. Jak przyszedł czas, żniwiorze szli do pola całymi rodzinami. Chłopy siykali kosami a baby za nimi ubiyrały i wiązały zboże w snopki. Por był niyroz, taki, że dychać niy było czym, a trzeja było robić, bo żniwa to był czas pilny.

My, dzieci snosiły pwiązane snopki na raje i stawiali my lalki. Po rżysku latali my po bosoku. Niy roz i niy dwa łostre kłyki przebijały nom stopy, loła sie krew, szczypało, bolało. A my, jakby nic…

Jakby tak dzisioj wtore dziecko po bosoku po rżysku latać musiało, wiela by było lamyntu. Kożdo matka by zarosinek nogi takimu łowijała i do dochtora leciała. Kajby.wto piyrwyj z takim psincym dochtora szukoł. Przeca na cała łokolica był downij ino jedyn dochtor –  Wichtor Rybok we Starym Bieroniu. autów wtynczos niy było, ani jakigoś pogotowia. Inoś furom sie wszandy  jechało…

Jak sie zboże w lalkach wysuszyło, to go do stodoły zwozili drobiniokami. No, a potym cały miesiąc biły po słodołach cepy. Cepami sie młociciło. Ta żodyn downij niy mioł młockarni, czy – dejmy na to – kombajnu. Wymłocone ziarno sie fachlowało, jak już było czyste – do młyna.

Jedne gospodorze wiożli ziarno do młyna, ale byli tyż tacy, co mełli se w doma na żarnach. Kołocze i roztomajte ciasta sie przejedzom, ale chlyb przenigdy. Im z ciymniejszej mołki zrobiony, tym lepszy i zdrowszy, im wiyncyj potu przy żarnach, tym chlyb lepij smakowoł.

Jak już mołki było dość na górze – można było spokojnij czekać zimy.  Kożdo zganobliwogospodyni miała w komorze dziyżka i niecka. Roz na tydziyń, w jedyn wieczór nociastko moczyło sie w dziyżce, w letnij wodzie, a jak sie rozmoczyło, trzeja było zaczyn w mołce zamącić. Do rana tak zaczynione ciasto zrobiło sie kwaśne i żeby smaku dostało, gospodyni dosypywała soli, żeby było pulchne – dosypywała mołki. Potym ciasto na chlyb wyrobiała w niecce. Kulała, kulała, a jak wykulała-wkładała go do słomionki.

Ciasto w słomiankach przykrywało sie białym płótnym, aby miało ciepło i mogło sie wyruszać. Ruszało sie pół godziny. Potym – na łopata! Wywalało sie ze słomionki wyruszane i zanim wsadziło sie go do piekaroka, malowało sie go ciepłom wodom, aby potym wypieczony chlyb śklił sie i był gładki. Robiło sie tyż palcym w środku ciasta dziurka. Na co dziurka, niy wiym.

Jak sie: tyn chlyb piyk w tym piekaroku, to w doma tak woniało, że my sie z chałpy nikaj niy ruszali, bo każdy chcioł świyżego chleba pojeść!

- Czekojcie, gizdy jedne — wołała mama, jak my sie tego chleba prosili – aż chlyb wychłodnie…

Nojsmaczniejszo było ta wiyrchnio skórka. Wszyscy my sie ło nia bili. Łojszczótka tyż była dobro. Żodyn niy chcioł ino tej przytlonej skórki dolnij, w kierej było zowdy trocha wąglo i popiołu.

Tych chlebów piykło sie roz w tydniu trzy, śtyry jak na familio. Nojlepszy był chlyb świyży. Nim roczyli każdego, wto przyszeł do dom w gościna. Na drugi dzień tyn chlyb już niy był taki dobry, zaś pod koniec tydnia, to łon nos już bod. Niy chcieli my go jeść i wtynczos nom mama godała:

- Jydżcie dzieci, stary chlyb jest najzdrowszy…

Miała mama racjo. Taki chlyb, w pocie czoła wypracowany, upragniony dowoł nom zdrowie.

A dzisioj? Dzisioj ludzie idom do sklepu po chlyb gotowy. Kożdy chce świyży, kożdy chce dobrze wypieczony, nojlepszy. Ale tego chleba se niy wożymy, bo żodyn z nos niy widzi tyj roboty, kiero trzeja włożyć do jednego bochynka. Niy wiymy, kaj rosło zboże na typ bochynek, wto sie pocił przy jego zbiyraniu, wto sie kurzył przy młóceniu, kaj był mełte, wto go piyk. Nic niy wiymy. Tela wiymy, że momy go zjeść. Bez toż tego chleba niy szanujymy. Spadnie komu kromka chleba, to do kosza z niom! Wto by tam całowoł ściepki.

Bez toż tyż chlyb kupny mnij smakuje niż swojski, bo sie go samymu niy wyrobiło.

Autor-Monika BEDNORZ

Z kalyndorza gorniczego wysznupoł Andrzej- Hanys