Słómianny gdowiec …

He, he, he … łostołech sóm dóma. Moja starô wykludzióła sie na côłki tydziyń do jeji mamulki, a mojij świekry. Blank ci to jes dló mie szpasownô i przijymnô łodmiana. Tak sie miarkuja, co do kupy ze mojim psiôkym-chlebusym blank ci miyło strôwiymy te dni.

Pyndziałek:

Gynał’ech zaplaniyrowôł côłki dziyń, wszyjsko podle raje. Wiym, ło ftoryj byda wstôwôł, wiela czasu poświynca na łoszpluchtanie sie i śniôdanie. Porachowôłech, wiela tyż czasu zajimô mi warzynie, sprzóntanie, pomywanie,  wykludzanie mojigo psiôka na dwór i sprawónki. Jezderkusie! Jeżech gryfnie zadziwióny, iże jednakowóż łostanie mi mocka frajnego czasu ino dló mie.

Na wieczerzô fóndnółech sie sóm i mojimu chlebusowi po srogachnym szteku. Coby stwórzić miyło launa, fajniście deknółech stół. Postawiół żech blumwaza ze rółzami driny i zapôlółech szykownisto świyczka. Mój psiôk na przidôwek erbnół pasztyt ze kaczycy, zatym gównie dani ugarnirówane gymizami a jesce na wety fajniste kyjsky. A jô sie polekuśku szlukóm szmektne wino i kurza ci ze uciychóm srogo cigara. Na isto dôwnoch niy czuł sie tak szykownie.

Wtorek.

Wytuplikowôłech mojimu psiokowi, iże kôżdydziyń niy ma świynto, beztóż tyż niy moge sie spodziywać, co sztyjc bydzie ćkôł przidôwki i inksze jôdło aże ze trzech roztomajtych sziselków, ftore jô musza niyskorzij pomywać. Przi naszym śniôdaniu merknółech, iże słepanie zaftu ze frisznych apluzinów mô tak po prôwdzie jedyn srogi fyjler. Za kôżdóm razóm trza niyskorzij festelnie myć tyn wichajster do presowaniô zôftu. Jak idzie rozposać tyn problym? Anó, trza by narychtować zôftu na dwa-trzi dni – wtynczôs ta zôftpresa bydzie szło myć abo szpluchtać dwa-trzi razy mynij. Ha, ha i łodkrycie Hameryki: winerki idzie ci przeca łodgrzôć we zupie! Tym tuplym juzaś jes jesce  jedyn garniec mynij do pomywaniô.

Jô, tak po prôdzie, pewnikiym niy byda tyrôł ze maszinóm do łodkurzaniô kôżdydziyń, jak kciała moja starô. Rôz na dwa-trzi dni styknie. Musza ino na zicher pamiyntać, coby seblykać szczewiki przi wlazowaniu do antryja a tymu psiokowi wytrzić do sucha szłapy. Króm tego – czuja sie na isto blank mónter.

Strzoda.

Móm wrażyni, iże gospodarzyni, prowadzyni dómu zajimô jednakowóż wiyncyj czasu niźli mie sie zdało. Byda musiôł zwekslować côłkô swoja strategiô. I tak: przismyczółech ze szynku pôrã narychtowanych tam warzy – tym tuplym niy tracã we kuchyni za tela czasu. Narychtowanie jôdła nigdy przecamć niy moge zetwać dugszij niźli jedzynie. Kolyjny problym to posłanie prykola. Nôjprzodzij trza sie śniego przed połedniym wygramulić, zatym przeluftować szlafcimer, a na łostatku równo pokłaść łobleczynie – zawrôcanie gowy ze tym wszyjskim. Niy uważuja, coby kôżdydniowe słanie prykola bóło kóniyczne, łosobliwie, co tak by tak na łodwieczerz musi sie w niym juzaś legnóńć. We côłkości zdô mi sie, iże jes to robota blank bez cweku. Zrzyknółech sie do imyntu rychtowaniô łoddziylnygo jôdła dlô mojigo psioka i lajstnółech sie krałzy i biksy ze gotowóm warzóm. Pies ci sie skorzij deczko krziwiół, nó ale … kiej jô moga sie łobyjńść sie bez tych ci wszyjskich dómowych łobiôdków, to łón tyż niy moge za tela mekrować.

Szczwortek.

Nó, tóż fajrant ze presowaniym zôftu ze apluzinów! Styknie! To ci niy do uwierzyniô, iże ze tym niywinowato wyglóndajóncym łowocym jes ci aże tela zgryzki i niyprzileżitości. Lajstna sie gotowy zôft we flaszkach. Łodkrycie i  iluminacjô dnioszka: udało mi sie przespać côłkô noc i bezmała wyszibnóńć sie ze prykola, i niy pobulić, niy skiełtać łoblyczy. Rano musiôłech ino wyrajbować sztepdeka. Snadnóm rzeczóm jes ci to problym szprymy i nałónczôs nynaniô niy idzie sie za tela łobrocać i zwyrtać we tym prykolu. Deczko mie boli plyco ale gorko brałza ździebko mie hilfła. Łodrzyknółech sie tyż łod kôżdydniowygo golyniô, bo to przeca ajnfachowô utrata mojigo czasu. Szafłónech bez to wercite minutki, ftorych moja starô nigdy niy traci, bo przecamć łóna blank niy musi sie raziyrówać (nó, możno ino ta moderno „depilacjô” rółz na miesiónc).

Kolyjne łobjawiynie: niy ma cweku kôżdy rółz jôdać ze snożnego talyrza. Fórt ino te pomywanie napoczynô mi dziôłać na nerwy i festelnie ałfryjgować. Pies tyż moge sie naćkać ze jednygo sziselka … yntlich to przeca ino gadzina.

Aha, pozór! Móm mniymani, co łodkurzać potrza nôjwyżij rôz bez côłki tydziyń. Knóbloszka na łobiôd i wieczerzô.

Pióntek.

Wiycie, zmarkowôłech, iże z rańca knóbloszka, winerki smakujóm blank dobrze, po połedniu jakosik gorzij, a na łodwieczerz blank niy sóm szmektne. Pies dostôł suche jôdło. Jes ci łóne gynał tak samo masne a szalka niy ma ufifranô. Juzaś jô napocznół jôdać zupa direkt ze gôrka. Jes gynał tako samô szmektnô a niy trza marasić ani talyrza, ani kelni. Terôzki już niy czuja sie tak, chobych bół ałtómatycznóm maszinóm do pomywaniô. Ustołech tyż sztyjc wyciyrać dyliny we kuchyni. Ta robota tak ci mie mierziyła, jak te côłke zawrôcanie dupy ścielyniym prykola.

Ha, ha! Żegnejcie biksy!!! Niy byda przeca darmo marasiół biksynefnera!

Sobota.

Po jakiego dioska na łodwieczerz seblykać łobleczynie, kiej z rańca juzaś trza sie łoblykać? Przi przileżitości idzie tyż łobyjńść sie bez sztepdeki i niy ma z rańca utropy ze jeji skłôdaniym. Nerwy móm napniynte choby sznóry. Dzisiôj na śniôdanie zjym ino to, co niy wymôgô żôdnego łozpakowywaniô, krociô, łotwiyraniô, szmarowaniô, warzyniô ani kwyrlaniô. Wszyjskie te dziôłania wiydóm mie ino do krymfów. Plan na dzisiôj: łobiôd wećkóm prosto z tytki, przigibany nad ałsgusym. Żôdnych talyrzy, byszteków, tisztuchów i inkszych gupotów. Deczko mie targajóm kielca. Pewnikiym ćkóm maliczko, niy za tela łowoców, ale niy kce mi sie jich targać ze sklepu. Możno ci to napoczniyńcie szkorbutu? Łoba ze mojim psiôkym sómy łosłôbióne i zmierzłe.  Ło szaroku wećkalichmy cosik ze psiôkowyj sziselki ale żôdnymu snôs to niy smakowało. Tak po prôwdzie to bych musiôł sie łogolić, łoszpluchtać, uczôsać, narychtować mojimu psiôkowi cosik do jôdła, wylyjźć śniym na szpacyr, pomyć szkorupy, statki, posprzóntać, pójńść na sprawónki ale … ganc ajfach niy poradza ze sia wykrzôsać tela siyły. Móm problyma ze utrzimaniym równowôgi, napocznô mi sztinkrować wezrok. Psiôk blank ustôł myrdać łogónym.

Niydziela.

Sztuchane bez tyn rest tego wiycie, „insztynktu samozachowaczygo”, wywlykli my sie ze naszego prykola, ze naszych hadrów i idymy do kupy ze tym mojim chlebusym-psiokym do restourantu, kaj bez dwie godziny ćkómy roztomajte maszkyty. Korzystómy ze mocki talyrzy, bo przecamć niy muszymy jich terôzki  pomywać. Niyskorzij, tyż juzaś łoba, landujymy we hotylu. Izba jes ci gryfnie wysprzóntanô, snożnô i przitulnô. Yntlich znodech już knif na trôpiducha tych łokropicznych dómowych łobowiónzków.

He, he ciykawe, eźli choć kedy prziszło to do palicy mojij staryj?

Ojgyn

Łostatki, zapusty, kuse dni, faszing, bakusy i jak by to tam jesce mianować … 13 lutego 2010r

Nó, tóż mómy już po tustym szczwôrtku a przed łostatkóma. Ło kreplach już niy byda rzóńdziół, dyć żysz jô już łod łóńskigo szczwôrtku blank gawcyć sie na nie niy poradza, bo mi sie jesce dzisiôj pierónym po nich chepie. Niyftore, to ci byli take chapich, take przepadzite, iże na tyn łóński szczwôrtek naforantowali tych krepli tela, iże jich niyskorzij niy poradziyli zmamlać i … znodli sie na hasioku. Za to połozprawióm ździebko ło łostatkach.

Łostatki abo inakszij: zapusty, miynsopust, faszing, bakusy cy kuse dni, to blank łostatnie dnioszki karnewalu. Tak po prôwdzie łostatki to wtorek skorzij Strzody Popiylcowyj ale tyż kajniykaj côłki tydziyń łod Tustego Szczwôrtku do tegóż ci tyż wtorku. A już ta Strzoda Popiylcowô, to napoczniyńcie tego Srogigo Postu i łoczekowania na Wielkanoc. Werci sie pamiyntać, co „Karnawał” i „Ostatki” to niy ino kreple i ajerkuchy. Miano wandluje sie łod takigo łacińsko-italijóńskigo słówecka „carnavale” („caro” – mięso i „vale” – bywaj zdrów) a to znacy sie, łod łozyjńścia sie ze miynsym, co nasze Polôki wrółz i wartko przetómaczyli na „miynsopust” tela, iże skuplowali to ino ze tymi łostatniymi dniami gryfnego „karnawału”. Jesce inksi rzóndzóm, co te słówecko „karnawał” przipóminô łacińske słówecka “carrus navalis” jak mianowali takô garniyrowanô kwiôtkóma łódka na kółkach – taki ci kymfwagyn, cwajrad boga Dionizosa, ftory poradziół zwandrować hulice starożytniygo Rzymu nałónczôs tego ci ze szpicparadóm fajrowanego powitaniô wiesny. We strzydniowiyczu ze karnewalowych fajerów słynóła Wenecjô a niyskorzij (we XVIII w) – Rzym. Chnet taki sóm fest butylny bywôł wtynczôs karnewal we Szpanielsku, Portugaliji, u Żabojadów, nó i tyż we Miymcach, Czechach, na Rusi i Bałkanach. Nó ale, i u nôs tyż fajrowali na côłki karpyntel. Zwykowo karnewal (faszing) staropolski bół ci łókwity, szpasowny, wrzasklawy i szumny, i bół tyż czasym roztomajtych uciychów, szlichtadów, gónów, tańcowaniô, jôdła, piciô i swawóli. Wiycie! We takim (jesce kajsik ze XVII wiyka) „Kiyrmaszu wieśniackim” Teodora Wierzbowskiego pisali tak:

„Mięsopusty, zapusty,

Nie chcą państwo kapusty,

Wolą sarny, jelenie

I żubrowe pieczenie.

Mięsopusty, zapusty,

Nie chcą państwo kapusty,

Pięknie za stołem siędą,

Kuropatwy jeść będą.

A kuropatwy zjadłszy,

Do taneczka postawszy,

Po tańcu małmazyją

I tak sobie popiją.”

We zapusty szło chnet wszyjsko wyrobiać, w kôżdym razie mocka wiyncyj niźli zwykowo. I po wsiach i we miastach nôjszpasownij na côłki karpyntel fajrowało sie tyn łostatni tydziyń faszingu łod tustego szczwôrtku aże ku tymu „kusymu wtorkowi”. Tuplikowało sie, iże we tyn zapuśny lebo cómbrowy szczwôrtek tela razy przinoleżi spróbować, pornóńć szpyrki i szołdry, wiela razy kot myrgnie łogónym. Nó, nasze staroszki ćkali sztyjc przi tyj przileżitości fest fetowne jôdło ale niy przepómnieli tyż przi tymu ło nôpitku. Te masne jôdło musiało być pokropióne jakimiś sztramskimi, siôrczystymi trónkami, coby to wszyjsko niy śległo na leberkach. Wiyrzyli nasze przodki, iże fest łókwite jôdło w tych dnioszkach garantiyruje zdrowie i wszelijake darzyni bez côłki boży roczek. Jakech sam już kiejsik rzóńdziół, niy dziwota blank, co już w szesnôstym wiyku jedyn Araber gôdôł swojimu zultanowi Sulejmanowi II, iże Polôki bez côłko zima dostôwajóm ptôka, fimla, i festelnie bez tyn karnewwal gupiejóm, blank ci warijujóm, podwiyl jim kapelónek niy posuje hasiym palicy, kiere to hasie dziepiyro lyczy wszyjskie te gupoty.

Kiejsik tyż jesce ludzie jedli kreple ale blank inksze łod tych, ftore my znómy. Robióło sie je ze chlybowygo ciôsta, czynsto ze takigo kónwiśnioka filowanego szpyrkóm i parszcóne na tustym. W XVI wiyku pokôzali sie jesce roztomajte parszcóne we fecie słodke ajerkuchy, polske bliny i pampuchy (niy metlać ze basokami) i roztomajte dylikatne kołoce i „cukry”. Niyskorzij to kónditory poradziyli tak zadziwać jakóścióm swojich krepli i chróstków, iże już Jędrzej Kitowicz łozpisywôł sie ło kreplach „tak puszytych, iże bali kiej ci je ściść we gracy, zarôzki zatym łozcióngajóm sie do swojij łobjyntości, a wiater poradziół by je zdmuchnóńć, wyfukać ze teriny. Możno ino te wsiówe kreple byli deczko gorszyjsze, bo tyn sóm Kitowicz pisôł tyż „co takim szpecijałym szło nabić szykownô ojla abo podbić ślyp.” Łod tego na isto tyż wziyny sie roztomajte przipowiarki, choby ino take:

Na zapusty bydzie kónsek tusty!

Na zapusty jydz żur tusty!

Pedziôł Bartek, co dzisiôj tysty szczwortek,

ludzie uwiyrzyli, krepli nasmażyli!

Jak tuste zapusty, to i dóm moge być pusty!

Bo łobjôdanie sie na fajrant karnewalu bezma brało sie łod tego, iże niyskorzij byli tydnie sztramskigo postu i trza sie bóło pożygnać ze tustymi, masnymi warzami. Trza tyż jesce dopedzieć, co polekuśku nastôwôł tyn „przednówek”,  nałónczôs kierego czynsto niy bóło czym futrować gadziny, beztóż przinoleżało jóm wytuc i wećkać coby sie niy utyrmanióła, abo blank niy prziszli na skapka. Zarôzki tyż po północce skludzali ze tiszów wszeli miynsne jôdło i serwiyrowali terôzki ino mlyka, jajca i harynki. Beztóż tyż przijynô sie miano „ślydź” ftore do dzisiôj fónguje.

Tyn czôs festelnych balangów, bigli i biesiadów, te côłkie zapusty (jak inksi gôdajóm – „rozpusty) zetrwajóm (terôzki, i to u nôs nôjbarzij) już łod Nowygo Roku aże do łostatków, aże do „śledzia”, po kierym jes ci ta strzoda popielcowo i fajrant tańcowanio i uciechy. Kajsik żech wyczytôł, że tyn gryfny i dobrotliwy charakter Ślónzôków pokazowôł sie we tańcowaniu, szlitynfartach, szumnych zabawach i kolyndowaniu. Szykowne, wysztafirowane i fest uciyszne dziołchy tropiyli sie, coby wtynczôs nôjść, chycić prziszłygo chopecka skuli tego, iże bez post, po tyj strzodzie popiylcowyj bydzie już na to za niyskoro.

Jesce moja Starka na te trzi łostatnie dni zapustów, na niydziela, pyndziałek i wtorek godali „kuse dni”, kiej wszyjskie szpasowali, fimlowali, kiej sprowiali szlichtady, kiej tańciyrowali bez dziyń i noc do padniyńcio, i kiej jesce modzioki przeblykali sie za żydów, cygônów, tatarów, za dziadów, roztomajto gadzina za: bery, capy, wilki i co tam jesce. Fto by tam co niy gôdôł, te łostatnie trzi dni, te łostatki to zawdy bóła mocka uciechy i szpasu dlô wszyjskich, kiej jesce kôżdy dôwôł pozór na tyn srogi niyskorzij post.

Musza sam jesce dociepnóńć cosik ło „babskim cómbrze”. Wiela gupot idzie posuchać i mocka niyporozumiyniô skuli tego zwyku. Tyn sóm kapelónek Jędrzej Kitowicz pisôł tak, iże „… ino we samym we Krakowie bół tyn zwyk, co we piyrszy postny (!) szczôrtek  handlyry sprawiali se uciycha, najimali muzykantów, przismycali roztomajtego jôdła, nôpitków i na pojstrzodku Rynku, na hulicy, choby i we nôjsrogszym marasie, tańcowali. A kogo ino ze chopów poradziyli tam chycić, cióngli do tego tańcowaniô. Chudobne chopy dlô jôdła i szluku gorzôłecki, same sie dowali chycić a fto by tak ze lepszyjszych ludzi dôł sie tyż bez cufal scôpić, barzij miôł rôd zabulić niźli we tym flapsie – jesce do kupy ze rubymi babami – skôkać.”

Tyn côłki karnewal, faszing zachowôł swoji cychy we wieluch krajach Ojropy i świata. Szłoby sam wyrachować mocka tych roztomajtych faszingów. Sóm ci to: łostatkowy bal na placu św. Marka we Wenecji, nôjsrogszy bal we Rio de Janeiro, Carnival of Binche we Belgii, Carnaval of Salwador de Bahia we Salwadorze, Barranquilla’s Carnival we Kolumbii, bale i parady we Nicei, Carnaval in Chipiona we Szpanielsku, Rosenmontag we Miymcach, Mardi Gras we Nowym Orleanie i mocka jesce roztomajtych i szykownistych kaj indzij.

Napocznóńć by trza łod weneckigo balu łostatkowygo na placu św. Marka. Zabawy karnewalowe we Wenecji idzie zarachować jako nôjsrogszô zabawa ulicznô jakô idzie trefić we Ojropie. Bez côłki „karnawał” kôżdydziyń na tym placu przed bazylikóm św. Marka organizjyrówane sóm maskynbale na kierych wybiyrô sie nôjlepszyjszô larwa. Tyn plac jes tyż ci mianowany nôjsrogszym zolym balowym a to skuli tego, iże  jes łobszyrny i łokolóny gryfnistymi baukómsztnymi cudami. Kiejsik nôjważniyjszô tajla weneckigo karnewalu bóła miyndzy Tustym Szczwôrtkiym a Popiylcowóm Strzodóm ale dzisôj idzie trefić przeblykańców we Wenecji już łod drugigo dnia Godów. Idzie posuchać przi tyj przileżitości nôjlepszyjszych kapeli, muzykantów i śpiywôków. Bali kejsik i sóm Franck Sinatra we tyj Wenecji śpiywôł. Zarôzki ale kole pl. św. Marka jes taki maluśki placyk mianowany Piazzetta, sómsiadujóncy ze srogim placym przed bazylikóm. Zabawy tam sóm pierónym całbrówne a to skuli tego, co stamtónd widać gynał biôły przód kościoła San Giorgio Maggiore, ftory jes na drugij zajcie kanału św. Marka. Sóm tam tyż dwie zojle przismycóne jesce we XII wiyku ze Konstantynopola. Na jednyj styrcy św. Tyjodor (kejsik patrón Wenecji) a na drugij – krzidlaty lyjw. Kiejbych kciôł ino ło tym karnewalu sam łopedzieć, niy nastykło by mi dzisiyjszygo dnioszka a i Wy byście pewnikiym tyż napoczli nynać.

Jednym ze barzij distingiyrówanych faszingów jes karnewal we Wiydniu. Kôzdyrok we samiuśkim Wiydniu bajstluje sie cosik kole trzista balów. Na przecam, we tym czasie côłkô Austrijô tańciyruje ale nôjbarzij znómiynny jes Zilwester we Wiydniu. Spómniôłech ło Zilwstrze, bo wtynczôs sie karnewal napoczynô festym cysôrskim we Hofburgu. Ale nôjważniyjszym jes srogi fest, bal we wiydyńskij Staatsoper. Jes ci na niym chnet trzi a pół tysiónca pôr a pojstrzód nich króle, ksiónża, politykery, gwiôzdy telewizyjne i côłke inksze wytwórne towarzistwo, znômiynity gyzelszaft ojropyjski. I wiycie! Kôżdy, ale to kôżdy wiydyński bal napoczynajóm modzioki (take ze lepszyjszyj asisty) … szykownistym polónezym!

Nôjbarzij wywołanym karnewalym jes tyn we Rio de Janeiro. Niy byda sam za tela ło tym rzóndziół (boch już niy rółz to eklerowôł) ale musza spómnieć co, tradycjô brazilijskigo karnewalu sióngô połowiny siedymnôstygo wiyku (gynał to roku 1641) a samô zabawa poradzi zetwać piyńć dni i telaż nocy. Co ci tam idzie łobejzdrzić, to same miarkujecie a mie sie sam ino spómniôł stary Pelka, ftorymu przi telewizorze gybis wyleciôł z gymby jak uwidziôł te wszyjske côrne i cycate dziołchy, ftore tańciyrowali sztyjc i jednym ciyngiym ta ichniô samba.

Deczko inakszij jes ze łostatkami na … Kubie. Wiycie! Tam fajrant karnewalu jes ci już we grudniu. Jes to take Las Parrandas we Remiedion. Richtik szlus ze faszingiym jes tam 24 grudnia. Ale jes jesce i inkszy fest. To take ci fajrowanie łostatków we „Tropicanie” na łobrzyżach Hawany. Ta „Tropicana”, to jes taki ichni „Moulin Rouge” ze rewiôm tańca, akrobatiki i śpiywaniô. Postawiyli tyn kabaryt gynał siedymdziesiónt lôt tymu nazôd (fajrowali gyburstak we grudniu łóńskigo roku). Ło tym sie wiela niy szkryflô, niy gôdô, bo przecamć tyn Fidel (i jejigo bracik Raul) terôzki niy sóm we mółdzie, a kiej ci my jesce sie choby ipty prziflostrowali do Hameriki, to już blank niy idzie ło tym gôdać, a tym tuplym sie jesce kwolić, co to sie widziało. A jô – i moja Elza – my to widzieli. Ta côłko „Tropicana” we grudniu, kiej u nôs bóła zima a tam …

Ludzie! Te poseblykane dziołchy i … tyż te stare purty (ze Miymiec i Kanady), kiere przifurgli, przikludziyli sie tam ino, na isto ino, skuli tych szykownistych, gryfnych i sagich dziołchów, ftore możno niy sóm zawdy take mode, nó ale, kiej łogibajóm sie gryfnie, to żôdyn stary knaker niy gawcy we metryka, pra? Ale naółczôs naszych łostatków u nich jes inkszô impryza. Jes to Habanos Festival we Hawanie, znacy sie – Miyndzynarodowy Festiwal Cygar. Alech ło tym sam już kiejsik rzóndziół i niy byda tuplowanie lynzyka drził.

Jesce ci inakszij możno jes we miymieckij Nadrenii. Same Nadryńcyki gôdajóm ło jejich karnewalu jako ło pióntyj porze roku. Podanie jak we gryfnyj Brazyliji, wszyjske karnewalowe gyzelszafty rychtujóm sie pierónym dugo do tyj zabawy. Jes ci to ale ździebko dziwocne, bo napoczynô sie u nich karnewal we Moguncji (ale tyż i we Köln, Düsseldorfie, Bonn) gynał – dejcie pozór! – jedynôstego listopada (jedynôsty miesiónc) ło jedynôstyj jedynôście.

Takim cyntróm miymieckigo karnewalu jes graniczóncô ze Francjóm północnô Nadrenia-Westfalia, kaj ta pióntô póra roku jes ci festelnie sówicie podlywanô ankoholym i biyrym. We łostatni szczwôrtek (we tyn nasz tusty szczwôrtek) faszingu mianowany Weiberfastnacht w Nadrynii i Westfalii baby festelnie nalipynsztiftówane, ze srogimi szerami, nożyckóma w gościach łobrzinajóm chopóm … (nó, niy to co myślicie) ino … bindry, szlipsy. I tyż kôżdyrok we tyn Weiberfastnacht na czas 11.11 kieladziesiónt tysiyncy poprzeblykanych we farbiste kostimy babów wkrôczô,  piere do ichnich rathausów we Düsseldorfie, Bonn, Kolonii, Akwizgranie, Moguncji i inkszych miymieckich miastach, coby łoberznóńć byamtróm jejich szlipsy i erbnóńć zimbolicny klucz do miasta przijimajónc włôdzô. Nó, i na łostatek jes jesce Rosenmontag, istne szalyństwo karnewalowych paradów, wrzeskliwyj muzyki i do kupy ze ugarniytównymi fórami przebiyrańców, ftorzi ciepióm naobkoło roztomajte maszkyty, kwiôtki i maskótki. Jesce wszyjske tyż wrzescóm (we kôżdym miyście deczko inakszij) choby nôjynte, na tyn przikłôd: Kölle Alaaf – jak we Kolonii. A bez tyn côłki czôs królujóm gorke wusztliki i – jak to u Miymców – biyr i wrzawe wino.

We Francyji, u Żabojadów tyż organizjyruje sie roztomajte impryzy, lampartyje  i festy. Łosobliwie łodznôczô sie tradycjô ze Nicei a ja tóż, fóry mimów (takich ichnich Irków Krosnych), ftórzi łodgrôwajóm, markiyrujóm żywe łobrôzki.

Mianuje sie to Cote d’Azur, znacy sie – Kwiôtkowô Haja. Wszyjske rychtujóm na tyn czôs roztomajte przebleczyni, garniyrujóm hulice i we gotowóści styrcóm tancyrze, szpilmany, akróbaty i muzikanty. Wszyjske niy poradzóm sie doczkać na te parady i beztóż szlukajóm po lekuśku kir (to jes ci ichnie wino ze zôftym). He, he kiejbych tam ino móg terôzki być, rychtowôł bych sie do tańcowaniô ze jakóm, chocia jednóm, modóm, szykownistóm i szekuladowóm dziołchóm – samby … Eee tak, stary pierdoła…

Nó, i zbliżô sie ta godzina „nul”.  Hulice wypôłniajóm sie srogim tulmym przeblykańców. Bali i policajty, te łod reskiyrowaniô ruchym, sóm przeblecóne za kasprów. Ze daleka słychać głósy trómpyjtów i trómbónów. Na Quai des Ētats-Unis paradnie krôczajóm tancyrki we farbistym przebleczyniu, roztomajte heksy, akrobaty na bachsztelcach, mimy i dmuchocze. Niy moge blank brachnyć na tym feście Maurów, roztomajtych drachów, flyjdermausów i legyndarnygo tojfla Babou. Dôwnij, za starego piyrwyj – a tracycjô sióngô XIII wiyku – ludzie ze larwami na gymbach ciepali naobkoło jajca i mółka. Terôzki to ino ciepióm kwiôtki mimozy i ku tymu „kónfeti”.

Jakech gôdôł, faszing zachowôł swoji cychy we wieluch krajach Ojropy. We Czechach na tyn przikłôd, te łostatki tyż napoczynajóm sie we Tusty Szczwôrtek i na isto, i tam wiyrzi sie, co masne, fetowne jôdło garantiyruje zdrówie bez côłki nastympny rok. Nôjwiyncyj uciychy jes ci ale we łostatniô niydziela karnewalu i szlus we wtorek ło północce przed Popiylcowóm Strzodóm.

Na Morawach juzaś nôjważniyjsze jes zbijanie, świniobicie i to zwtkowo ze familijóm, przocielóma i napytanymi byzuchantóma. Musowo ćko sie warzónô świnskô kłymbowina, ichnie „knedliczki”, szołdry i ku tymu – festelnie ważne – biôłô kapusta.

We Szwajcaryji tyż bajstlujóm roztomajte parady, korowódy, roztoliczne miyjske i wiyjske zabawy uliczne przi łogrywaniu damfkapeli. W Lucernie nad rzykóm Reuss łostatki, to tyż na przidôwek pożygnanie zimy.

Niyzwykłym  fajerym jes „Poklad”, ftory łodbywô sie na jednyj ze chorwackich wysp. Zdrzódła prawióm, co łobchody, tak już fest ugróntowanygo we naszyj  krześcijańskij kultórze świynta, wandlujóm sie ze IV wiyku a bół to fajer na czyść Dionizosa poświyncóny uważowaniu życiô, budzóncyj sie przirody i naródzinów wiesny.

Juzaś we Rijece (we Chorwacji) tyż łod strzydniowiycza fajrowali karnewal. Jesce jakiesik sto lôt tymu nazôd razinku tukej fajrowali karnewal nôjbarzij lautownie. Cugi przeblykanców i maskynbale, we kierych udziôł brała ślachta cyzarokowo i madziarskô, ruske ksiynżny, miymiecke baróny, grofy i gryjfinie ze côłkij Ojropy – twórzyli całbrowny tygel kultórowy.

Trza sam jesce możno dopedzieć, iże tyn łostatni wtorek, łostatkowy wtorek jes fajrowany we niyftorych dziydzinach jako „Mardi Gras” (ze francuskigo – tusty wtorek). Jes ci tak u Ynglynderów, we Hamerice i Australii. Tyż jesce ci u tych  Ynglynderów, ale i we Irlandii, Hamerice i Australii, mianuje sie tyn dziyń „Shrove Tuesdey” i jes przileżitościóm do parszczyniô ajerkuchów. Stónd tyż jesce inksze miano – „Pancake Tuesday”. Miymce i Cyzaroki zajôdajóm sie tyż kreplami, ftore mianujóm „Donut” abo „Berliner” a we Szwcji i Finlandii –  tradycjóm sóm kyjksy ło mianie „Semla”, ftore sóm podane na winbojtle ale we pojstrzodku majóm filóng mandlowy abo marcypanowy ze szlagzanóm.
I Wiycie! Na łostatek spómniôł mi sie łobrôzek, kiery my ze mojóm Elzóm widzieli we Ermitażu we Sankt Petersburgu (dôwniyjszym Leningradzie).

Jes ci tam malónek Jeana-Leona Gerome pod takim mianym: „Pojedynek po balu przebierańców”. Tyn malyrz twórzół ino łobrôzki sagich babów, ale tyn jedyn łobrôz jes ci inkszy i … możno ino mie sztimuje sam do tego, coch dzisiôj nałozprawiôł.

Nó i to by możno na dzisiôj stykło a łozprawiôł, gôwyndziół jak zawdy we sobota

Ojgyn z Pnioków

Karnewal, bakusy côłkim pyskiym …                         16 stycznia 2010r

Nó, tóż mómy tyn karnewal, bakusy côłkim pyskiym. Łozkulało to ci sie nóm na côłki karpyntel. Chocia, jô kiejsik miôł ci tyn karnewal na isto festelnie rôd ale … łostatnio to tak jakosik możno mynij mi sie łón zdo, możno już niy ta uciecha mie we tym styczniu a po zilwestrze biere. I blank ci niy miarkuja po jakiymu. Możno to skuli tego, iżech jes już bez dwadzieścia kilo … starszyjszy, a możno i moja Elza tyż już niy jes tako wizgyrnô jak kiejsik … pierón to wiy?

Ale …he, he, he połozprawiać to jesce ło tym moga, prôwda?

Nó, tóż jadymy podle raje. Tak na isto te côłkie zapusty jesce za starego piyrwyj napoczynali sie zawdy dziepiyro ci po Trzech Królach. I beztóż tyż niyftore we ta łóńsko sobota pokwanckali sie do kupy na te moderne, piyrsze bale, piyrsze latoś tańcowanie, na ta łostuda, po ftoryj ci sie niyskorzij bez côłko niydziela poniykere niy poradzóm spamiyntać. A te zapusty to latoś zetwajóm ci ino do szesnôstego lutego. Ale taby tak niy ma letko to bydzie szczimać. Fajrant tych ci zapustów to tusty szczwôrtek – abo jak nasze starki gôdali – cómber (tyż fónguje jesce miano – babski cómber), zatym ci tyż łostatnio balangowo sobota i „ślydź” po kierym kapelónki bydóm ci suć nasze palice hasiym.

Wiycie! Tak po prôwdzie tyn „babski cómber” to ci bezmać dôwno tymu nazôd wypokopiyli krakowskie handlyry, kiere ci śpiywali, tańcowali na sztrekach i smycyli na sznurze, na postrónku słómiannego kaspra (mianowanego gynał: cómber), coby go niyskorzij na rynku łoztargać blank na kónski. Gôdajóm tyż, iże jes to zwyk przismycony jesce ze dôwniyjszyj Marchii Brandenburskiej, ale ło tym już niy byda łozprawioł, coby inkszym, do tego możno jesce krakowskim szpyndlikorzóm, ryklamy sam niy bajstlować.

Terôzki sóm (juzaś) roztomajte srogie, dupne bale. Take nikej kôżdyrok bal na ftorym łoznojmiajóm „Szportowca Roku”. Latoś mô to być we łostatniô sobota stycznia ale jakech tak gawcół inksze lata we tyn telewizyjor, co tyż sie tam na tym fajerze wyrobiało, to mi sie spômnieli słówecka jednego richticznego, chocia warszawskigo, wicmana –  Wiecha (Stefana Wiecheckigo):

„Kumy kochane i proszęż grandy, co choć nie proszona jasna cholera ją wi jak się tu na waleta dostała… do stołu się nie pchać, każden swoje wypije i takież samo zakąsi…”

Ja, bo i take ci tam byli na tym balu. Ale, to już niy ma moja utropa chocia werci sie spómnieć i ło Adamie Małyszu (pôra razy nôjlepszyjszy szportler, chocia terôzki to sie cheba już wypolół), ło naszyj ślónskij dziołsze Otilce Jędrzejczak, ftorô my ino miarkowali we badykostimie a terôzki barzij ci już wywołano skuli tańcowaniô, ło Robercie Kubicy abo tyż ło Leszku Blaniku ze łóńskigo roka, ło ftorym sie już terôzki blank niy spóminô. Ale zawdy sóm i take (niy byda jich mianowôł, bo sie niy werci), ftore kiej sie jesce dwa-trzi razy wryjóm na krziwy ryj na tyn bal, to możno i rykord Guinessa erbnóm skuli tego, iże jim sie udało być na tyj balandze piyńćdziesiónt razy. Bóła ci tyż kiejsik na takim „balu” jedna gryfnô pôrka, szpiker i szpikerka ze naszyj „misyjnyj” telewizyji, kierzi zawdy we nôjważniyjszym mómyncie wlazowali, wryli sie ze cedzitkami przed kamyra i łozprawiali ło bele cym choby nôjynte. Przeca tyż to wiycie, iże take moderne bale niy mogóm sie łobyjńść bez „wodzireja”, wiycie takigo ichniego Andrzyjka Misia. Ino, iże niy zawdy sie jim udo łapnóńć  jakigo wigyjca, kocyndra, kiery by richtik poradziół i zabawić, jakisik szykowny wic łopedzieć i łozkulać ta côłko czelodka podwiyl ci jesce piyrszyj halbecki niy wysłepie. Moja sómsiôdka Majzlino niy poradziyła sie kiejsik nadziwać, iże trefiyła na takigo „wodziryja” na balu we łochrónce, kiery kôżdy wic popśniół, spolół.

– Wiycie, panie Ojgyn – pado ci łóna kiejsik ku mie – tyn istny na tyj balandze, kaj jô ci bóła ze mojim Bercikiym, to ciyngiym brôł sie do łozprawiania wiców, ale już po piyrszym, ludzie tak tómpali, taki prask robiyli, coby zarôzki ślazowôł ze tyj biny i dôł sie pokój ze łozprawianiym. Niy to co wy, panie Ojgyn.

– A dyć niy gôdejcie Majzlino, niy godejcie, bo jesce fto usłyszy i byda musiôł i   jô deptać tam, kaj mie niy napytajóm. A wôs to sie ino błozny trzimióm. Ale do błoznów, do wiców to przeca trza mieć grajfka. Znać wszyjskie knify przi jejich łozprawianiu.

– Tyż mi mecyje, knify, grajfka. A jake ci to knify sóm przi bajdurzyniu wiców, szpasu? – pytô sie mie Majzlino.

– Kiej byście Majzlino niy mieli pod górka do szuli (i suchalibyście mojigo tuplikowaniô po łóńskorocznyj „Barbórce” ło kómszcie łozprawianiô wiców we Radiu Piekary), to byście wiedzieli, iże już za starego piyrwyj, za staryj Polski jedyn istny, Stanisław Ligoń gynał wytuplikowôł jakie sóm zorty tych, kiere wice łozprawiajom.

– To aże pôra zortów jes tych beroków, panie Ojgyn?

– Ja, sóm ci śtyry zorty tych co wice łozprawiajóm tela, co jô już sam tego tuplowanie by byda gynał eklerowôl. Spómna ino, co piyrszô zorta to sóm ci te wigyjce, kiere przi łozprawianiu majóm fresa sztram, ze powôgóm, a juzaś te co suchajóm, poradzóm puknóńć łod śmiychu lebo trzimióm sie za basika, coby sie niy pojscać. Drugo zorta, to sóm take, kiere sie chichrajóm do kupy ze tymi, kiere suchajóm takigo kocyndra. Trzeciô zorta, to take wicmany, ftore same sie chichrajóm choby yjzle a te co suchajóm, majom jankorne i smutne fresy, choby byli na smyntorzu przi pochowku. Łostatnio zorta to szpasowniki (lebo jejim sie ino tak zdowo, iże sóm szpasownikóma) przi kierych ludziska chytajóm wrółz za zesle, szolki, szklónki i co jejim tam w grace wlejzie, i ciepióm ci tym we tego łoszkliwego łozprawiôcza.

– Dzisz go, ucóny sie znod. Tela tyż wiym, iże tyn nasz Karlik ze „Kocyndra” urodziół sie bół sam u nôs we Chorzowie na Krziżowyj, pod dziewiytnôstkóm, we tyj chałpie, kiero już dôwno tymu zbulyli. A jejigo starzikiym bół ci Juliusz Ligoń, kuźnik i poeta, kierego ci pochowali na „Barbórce”, jak ci „Karlik” miôł dziepiyro dziesiyńć lôt.

– Widza, iżeście Majzlino gynał starki suchali i do dzisiôj to boczycie. Tela wóm jesce powia, iże łóńskigo roka we lipcu pizło sto trzidziyści lôt, kiej ci sie nasz srogi Ślónzôk Stanisław Ligoń bół urodziół, a we marcu latoś piźnie piyńćdziesiónt szejść lôt kiej Mu sie zemrziło.

Nikiej wszyjsko u nôs tak i karnawał (to łod „carn-aval”, miynsożyrtswo) napocznół sie łod roztomajtych pogańskich fajerów takich jak: „lupercalia” abo inksze ci „bacchanalia”. To, co po tym łostało, to karnawałowe sroge biysiady, tańcowanie do padniyńciô i bajstlowanie bele jakich maszkarów. Byli ale i take łoszkliwce, kiere na zapusty gôdali „rozpusty”. Nale, zawdy sie jakisik zmierzły łochyntol nojńdzie i bydzie wynokwiôł. I tu mi sie spómniała gryfno gyszichta, kiero żech kiejsik za modych lot czytôł, po jakiymu u nôs na tyn czôs zimowy wziyno sie razinku miano zapusty. Anó, stare, festelnie stare Ślónzôki, jak i wszyjskie inne Słowiany, byli nôjprzodzij pampóniami i łoddychniyńcie łod roboty mieli ino wtynczôs, kiej côłko natura tyż nynała, znacy bez zima. Dnie byli króciuśkie tela ino, coby stykło czasu na roztomajte góny, na tyranie po lasach za gadzinóm, a juzaś na łodwieczerz jedne metlali wiynciyrze, bajstlowali wnyki, plytli ograbczoki, słómiónki i inksze waszkorby. Starziki i staroszki juzaś siôdali przi fasce piwa lebo miodónki i berali modziokóm ło tym, jak to za starego piyrwyj bywało. Nó ale, coby niy robić, zawdy mocka czasu „pustego”, frajnego jim łostało. Wypokopiyli ci beztóż takigo ludowego kaspra, takigo „bożka” zgniylstwa i łochlapusowyj uciechy na szimel, na muster antycnego Dionizosa-Bachusa. A wszyjsko to skuli tego, coby tyn frajny, „pusty” czas jak nôjgibcij śleciôł. Przi tym côłkim rómraju łoblykali ci zawdy cudocznie, moc  szpasownie jakigosik wsiowygo gupka, sôdzali go na sónki, garniyrowali jakóm  chojnóm, haboziami, sznyjbalami (kalinóm). Nó, i hajda, gnali takigo istnygo na „pust” na gónitwa po śniygu, co ino kóń wyskocy, hań-tam łod jednyj dziedziny do drugij. A za niym poranôście sónków, tako szlichtada ze rozhajcowanymi modziokóma, kiere ryceli na côłki karpyntel:

„Hej, hej, hejże za pustem! za pustem!!!”

I tak tyrali, aże trefiyli na zabranego, na bogatszygo bambra i tam już aże do rana balowali, tańcowali. I cy bół taki bożek PUST, eźli go niy bóło, to już niy je take ważne, tela co łod tego czasu gôdô sie ło zapustach, rozpustach i jesce kaj niy kaj bajstlowanych szlichtadach, kuligach.

Ło tych kuligach pogôdómy możno kiej indzij (śniyg myśla, co tyż jesce bydzie) ale terôzki cosik by trza ło jôdle, kiej czeko nôs niyskorzij aże śtyrdziyści dni postu. Jô wiym, jô gynał miarkuja, co terôzki modzioki to i na rómraju, na roztomajtych biglach, a i na richticznych zabawach majóm rade ino jakiesik chipsy, McDonaldy i take tam łoszklistwa. Podwiyl co, te ze mojigo pokolyniô majóm rade richticzne, akuratne jôdło chocia, bół czôs kiej warzyło sie bigos „na winie”. Boczycie? Taki bigos kaj króm kapusty bóło to, co sie do gracy „nawinie”. Tak po prôwdzie, to gynał we zapustach, kiejś blank dôwno, za starego piyrwyj bóło roztomajtyj łowiynziny mocka, rychtowało sie srogachny i gryfny kastrol bigosu.

A rzyknijcie mi, kiery Polôk, Ślónzôk kiej ino powónio tyn nasz swojski bigos, niy grajfnie we filipie do takigo łobrôzka ze naszygo pónamickiewiczowego  „Pana Tadeusza”:

„W kociołkach bigos grzano. W słowach wydać trudno

Bigosu smak przedziwny, kolor i woń cudną;

Słów tylko brzęk usłyszy i rymów porządek,

Ale treści ich miejski nie pojmie żołądek.”

Bigos, bigos, ino tyn, kierymu jesce leberka niy sztinkrujóm wiy, co to niybo w gymbie. Tych bigosów to tyż jes mocka zortów. Idzie uwarzić taki do kierego sie dowo: pół na pół kwaśnyj i biôłyj kapusty, dosik trocha zioberków świńskich, wyndzónki lebo szołdry, łokrojki szinki, rolowanyj szinki i lyndy, szaniyra (schab) mało wiela kurzóntka, fetownyj łowiynziny, fest wyndzónego wusztu, pieczki ze uherek, ździebko miodu, bulijónu, listecek bobkowy, ziorka korzyni, jałowca i wónióncygo ziyla, cebula, tymian i rozmaryjón, deczko fetu, szpyrki no i co tam jesce do smaku.

Abo inakszij: biôłô kapusta (bez kwaśnicy), winnych pónek (terôzki sóm ino jakiesik zagranicne), soft ze citrółny, cebula, parszczóno łowiynzina, cosik ze hazoka lebo dzikij świni, dosik trocha tustego ze szpyrkóma, wandzónego fest wusztu, nó i ziyla, kiere potrza… abo juzaś: kwaśnica, fetowne świńskie miynso, blank chudo łowiynzina, wyndzóno szołdra, wuszt i szinka, mało wiela grzibów suszónych, cerwióne wino, majeran, aminek i inksze ziela i korzyni….

Aaa, co jô Wóm sam byda smacysko robiół. Przeca kôżdy do porzóndku chop, wiy jak sie bigos warzi … Ja, ja chop. Bo już za starego piyrwyj gôdali, iże ino chop poradzi richticzny bigos uwarzić. Gôdajóm, co do tego nôjlepszyjsze sóm fyrszty, jyjgry ale to tyż możno nie jes prôwda, bo łóne wiyncyj gôdajóm niźli robióm.

Nó, tóż mómy tak po ździebku i ło „karnawale”, ło zapustach, i ło roztomajtych balangach, i ło jôdle. A terôzki trza by tak cosik pedzieć ło babach, bez kierych sie niy do … tańcować. Chocia, jô wiym? Terôzki modzioki to ino skokajóm kole sia, gibajóm sie, majgajóm gracami kole ślypiów, a coby sie tak łobłopić przi waloszku, przi tańcowaniu to tak, choby same prawiczki i jungfery wylejźli na te deliny do tańcowanio. Ludzie! Jak jô miôł rôd przi tańcowaniu łapnóńć, łobłôpić takô gryfno dziołcha, kiero i dychać miała czym, łogiby jak przinôleżi, nó i szłapy aże … do ziymi … i tyn szlic, ftory dozwôlôł ujzdrzić, to co … eee  same wiycie … Rzykna ino tela, iże na kôżdyj balandze, na kôżdyj zabawie, na kôżdym szumnym balu, to jô ze mojóm Elzóm tańcowôł ino piyrszy kónsek i … łostatni  … kiej mie już smycyła po łoblecynie i targała do taksy, cobych jesce przed śnikiym wylandowôł we chałupie.

Nó ale, jakech pedziôł, jak bez babów niy ma „balu”, tak tyż trza jesce dôwać pierónym pozór na te wszyjskie dziołchy, frele, stare, mamulki, babeczki i jak tam je jesce fto mianuje. Tak mi terôzki sztimuje, co dzisiôj rzykna ździebko gynał ło babach (jô już swoji lata móm, sklerółzy srogij pokiel co jesce niy, i wiym ło czym gôdóm). Dejcie pozór bo to bydzie, ale ino krótko, ło frelach, samotnych, wydanych, zowitkach, klôsztornych pannach i wszyjskich inkszych kobiytach. Pónbóczek tak ci tyn świat wyłónaczół, iże łod zawdy byli chopy i kobiyty. Podwiyl ino cowiek śloz ze stroma, sfuknół ze astów na ziym, musiôł ci  sie chop tropić ze kobiytóm, a bóło, iże niy ino ze jednóm (co ci nóm, niyftorym chopóm do dzisiôj łostało). I choby niy wiym fto co wynokwioł, te dwie zorty ludzi na świycie byli, sóm i bydóm, chocia, łostatnio idzie ujzdrzić roztomajte krojcóngi, basztardy, przeskoczki i inksze dziwowiska. Nó ale tyż łod Jadama i Yjwy bóła ze babami zawdy łostuda i zgorszynie. Bo przecamć, kiejby niy ta naszô  mamulka Yjwa, to by my chopy do dzisiôj tam we raju siedzieli, zimne piwo słepali, dobrego jôdła po tel by my mieli, a tak to ino trza bakać, tropić sie i dować pozór, coby my niy wyglóndali choby lelynie. Już ci tyż i nasze Polôki za starego piyrwyj gôdali tako powiadaczka:

„Do niyba żywcym na isto bydzie wziynty,

Fto spokopi wszyjskie babskie wykrynty!!!”

i coby już wszyjsko bóło klar:

„Dziepiyro kiej chop kobiyta przewlece przez siedym progów,

łóna bydzie blank dobrô!!!”

Beztóż tyż niy kôżdymu udô sie starô uwachować, razinku na balandze, kaj jes pôra inkszych chopów, bo dlô kôżdyj baby cudzy chop – zawdy lepszejszy łod tego co geltak do dóm smycy!

A kiej cowiek rychtuje sie już na ta balanga, to idzie spómnieć, iże kiejsik szło trefić przed chałpóm na roztomajtych pastuszków lebo „Herodów” – jak gorole gôdajóm. Chocia latoś, i bez łostatnie ci lata, tak jakosik choby jich mynij bóło.

A jesce, kiej jô bół śpikol, sroła to szło jich trefić wszandy. Tyż kiejsik dwa karlusy, Achim i Ziga, ze mojigo familoka już łod Wilije deptali przeblecóne ci za pastuszków. Łóne robiyli za elwrów i beztóż tyż już łod Wiliji aże do Trzech Króli poradziyli cosik przidubnóńć.

– Wiysz – pado Achim do Zigi – ty bydziesz latoś za dziobła. Łobrócisz na nice tyn twój pelc, baranica, na palica wtykniesz jakosik pitówa ze rogami, nó i widły do gracy i bydymy fertik.

– Nó, a łogón? – pytô sie Ziga.

– A łogón, to dej pozór! Bieresz szperhok łod twojigo żeleźnioka, wtykôsz na niygo łogón krowski i wciskôsz kielanôści szpyndlików ale tak, coby wszyjske na wiyrch wystowali.

– Dobra, dobra, a po jakiymu i na co te szpyndliki? – juzaś gupio sie pytô Ziga.

– Jerónie, stary chop ze cia a tak gupio sie stawiôsz – tuplikuje Achim – przeca dziecka to by ci rółz-dwa tyn łogón utargali. A kiej w niym bydziesz miôł ci te szpyndliki powtykane, to co ino ftory łapnie, użgo sie i zarôzki puści.

Jak wysztudiyrowali, tak zbajstlowali, ale kiejby jesce mieli trefić na jakigosik łoszkliwca, szpiterloka i chamidło to muszóm przodzij jesce cosik przidubnóńć.

– Suchej Achim – pado jedyn kamrat – niy mómy za tela pijyndzy, ale na jedna gryfno halbecka styknie.

– Nó, i co? – pytô sie Achim.

– Anó, lajstnymy sie ta jedna halba i podwiyl niy przijndymy do piyrszyj chałpy na Pniokach, bydymy po dródze sprzedować, kalić ta gorzôłecka na achtliki.

Jak pedzieli, tak zrobiyli, przeszli côłko Marijańskô i łorôz Ziga gôdô:

– Wiysz Achim, jô sam móm jesce pôra ceskich, to mogesz mi skalić jednego sznapsa.

– Dobra, môsz.

Achim skalół Zigowi sznapsa, idóm dalszij i łorôz Achim rzóńdzi:

– A możno ty byś mi terôzki tyż jedna laga skalół. co?

– A môsz – pedzioł Ziga, nalôł Achimowi i idóm dalszij.

Nó, i tak szli aże do Paniynki na Pniokach, jedyn drugimu płaciół, jedyn drugigo kasowôł, doszli do piyrszyj chałpy i już blank niy mieli tyj gorzôłecki.

– Kuknij ino Ziga – pado Achim – gorzôły niy mómy, pijyndzy tyż, a przeca my za kôżdy kielónek bulyli, akuratnie płaciyli. Jak to jes?

Nó ale, iże byli już przi tym familoku, zaklupali do dźwiyrzy, jakosik ci tam baba blikła bez kuklok i gôdô:

– A jô … a jô, to napranego dziobła do chałupy niy wpuszcza, i tela. Jesce mi tisztuch ufifro abo na tepich sfróci, abo jesce co gorszego!

Nó, i polejźli dalszij Achim i Ziga …

„Przibieżeli do Betlejym pastyrze,

I zagrali Dziecióntyczku na lirze.”

Chwała na wysokościiiii…..”

A miało niy być ło gorzôle, bo mi jedyn istny ze Logiewnik przeciepnół, co jô sam ciyngiym ło tyj łoparze, ło tym machmolu gôdóm, sam we Piekarach, kaj kiejsik bół Farorzym Alojzy Ficek, kiery na isto blank niy miôł tego rôd.

I to by możno na dzisiôj stykło a berôł, spóminôł i gôwyńdziół jak we kôżdô sobota

Ojgyn z Pnioków

Familijne spiyrki i … polske stroszki … 9 stycznia 2010r

Nó, tóż mómy już yntlich po tych wszyjskich szumnych fajerach … po Godach, Zilwestrze, Trzech Królach i dwatydniowym fajrowaniu. Wszyjske pewnikiym juz przijńszli do sia, sóm już monter (jô, tyż, jô tyż!) i terôzki mogymy ci tyż już  połozprawiać ło bele cym, ale jesce letko tyż sknółtlowanym ze tymi łóńskimi Godami i fajrowaniym, bo śmiytło mi to, aboch i niy miôł przileżitości skorzij spómnieć jesce łod niyftorych zachach skuplowanych i ze krisbaumym i … ze familijantóma przi Godach. Nó, ale … jadymy podle raje:

Chojna, krisbaum mô nóm garantjyrować szczyńści i darzyni. Tym sporzij, im gryfnij jes ugarniyrowanô. Sztiblowanie, galancyni chojnów na Dziecióntko, na Gody wlazło już do świóntycznych regli blank niydôwno. We XIX w prezidynty Hameriki, królewskô familijô u Ynglynderów i ruske cary napoczli szacić sroge zole we swojich palastach zielónymi chojnami – zimbolami nowo narodzónygo Synka Pónbóczkowygo. Skorzij ta tradycjô garnirowania jedli i świyrcoków na świynta utwôlóła sie we Skandynawii i Miymcach, kaj ci srogim miyłóśnikym prziłozdobiyniô, urychtowaniô chojny bół Marcin Luter. A jesce skorzij we czasach przedkrześcijôńskich, wiycznie zielóne stromy uważowali zawdy pogóny, niyznobogi.

Kajsik kole 150 lôt tymu nazôd, kiej ludzie niy byli tak nabónckane wszelijakim jôdłym i roztomajtymi dobrami jak terôzki, krisbaum garniyrowali maszkytami i roztomajtymi ółbstami. Na zielónych astach wiyszali roztomajte ci feferkuchy i futermyjloki,nó i  pónki (zimbole rajskigo jabka Jadama i Yjwy, i łodkupiyniô piyrworódnygo grzychu beż Pónjezuska), łorzychy (zaobycz posztrajchowane na goldowo i strzybno – jako zimbol bogajstwa i dobrobytu), kyjkse na szimel gwiôzdków (gwiôzdki mieli pokazôwać dróga wandrusóm). A te wszyjske do kupy łozdoby i garniyry geldowali gyszynkóma dlô tego ci nowo narodzónygo Krystusa. Szpica chojny prziłozdóbiano zilwetóm janioła (miôł sie łopatrować dziydzinóm) abo srogóm gwiôzdóm na pamióntka gwiôzdy betlejymskij, kierô wiydła króli i pastyrzy do betlyjki. Ku tymu przidôwali tyż dwanôście świycek – tela, wiela jes miesiyncy we roku. Postymp techniczny blank łodmiyniół niy ino styl życiô ludzi, ale i ku tymu godne prziwyki. Świycki łostali wyprzite bez te lampecki krisbaumowe a plac pónków, jabek – zajyni glaskugle.

Chnet we kôżdym kraju istniyjóm inaksze tradycyje garniyrowania godnych stromów. We Hamerice widziane sóm łozdoby, ftore niyskorzij idzie wećkać; do regli przinoleżóm cerwióno-biôłe fefermynckowe bómbóny na gysztalt ajcapów abo tyż i kryków. Hamerikóny łobwiyszajóm ta chojna tyż jesce apluzinóma, łorzechami a bali i tym ichnim … popcornym. Sroge chojny trefić idzie niy ino we dómach ale tyż i na wszyjskich hulicach hamerykóńskich miast. Szprymne Jankesy gôdajóm, iże wiyszajóm na tych ulicnych stromikach garniyry, ftore nadôwajóm sie do jedzyniô, coby płużyli za jôdło dlô przefurgajóncych ptôków.

We Japónii juzaś miasto czynstych we Ojropie i Hamerice jedli i świyrcoków garniyruje sie na Gody cwergowate sośniczki. Na kruchkich astkach wiyszô sie roztomajte gracki ze papióru zbajstlowane poduch ichnigo kómsztu „origami”. Nôjczyńści używanymi zimbolami sóm żurawie i żółwie, ftore majóm ludzióm garantjyrować darzyni i zdrówie.

Ojropyjskô juzaś ci mółda na łozdoby chojnowe diktyruje łokryślóne regle – nôjważniyjsze, coby krisbaum łobrychtowany bół we jednakim sznicie. Tyn ci zwykowy sznit zakłôdô użycie roztomajtych fliterków, ciaćkow, janiołków abo klinglików jednakij farby. Moderny terôzki sznit elekstrycny – blank inkaszij, na prociw – dowo pole do popisowaniô sie, do fantazjyrowaniô. Na krisbaumach prziłozdobiónych na tyn szimel wiyszô sie niy ino roztomajte siekate, farbiste glaskugle ale ku tymu tyż jesce zbajstlowane bez sia papiyrzanne kety, łozdoby ze słómy, pirórecek abo wydmuszków. We mółdzie sóm tyż roztomajte betlyjki, żłóbecki ze słómy.

Łogrómnucne chojny ustôwiane sóm zwykowo przed Bazylikóm św. Piotr na Watykanie, i kôzdyrok przijyżdżajóm ze inkszych zajtów świata (łóńskigo roka chojna bóła łod Belgijoków ze Ardynów, i bóła srogô bez trzidziyści myjtrów i wôżyła śtyrnôście tón). Brazylijskô sztucno chojna, ftoro postawiyli łóńskigo roka we Rio de Janeiro bóła 82 myjtry srogô, wôżóła 530 tón i trefióła ci do Ksiyngi Guinnessa. Postawiyli ci jóm na pojstrzodku jyziora Rodrigo de Freitas i kôżdy wieczór rozblyskuje na nij chnet 3 mln krisbaumowych lampecków.

W dziydzinach, kaj chojny niy rosnóm, ludzie wypokopiyli juzaś inksze knify.  Chińcyki garniyrujóm cwergowate drzywka mandarinowe abo apluzinowe kandiyrowanymi ółbstami, ółbstami we cukrze.  We Meksiku – podanie jak i we inkszych gorkich krajach – chojna zastympuje palma. We Kolumbii blank niy sztigluje sie stromów, natómiast girlandóma lampecek, ftore pôlóm sie bez côłki dziyń, łobwiyszô sie chałpy, łogrodzynia, kościoły i zwónice. Duge ci lyńcuchy strokatych fóncelków przibiyrajóm gysztalt janiołków, klinglików i lecy jakich  gwiôzdecków.

We Nowyj Zelandii takim ichnim krisbaumym jes „pohutukawa”, takô ci zorta merty, kierô napoczynô kwiść we grudniu. Wyjzdrzitocerwióne kwiôtki tyj pohutukawy sóm gryfniste same we sia. Na Filipinach łozpowszychniónóm godnóm garniyróm sóm girlandy ze palmiannych liściów i kwiôtkow, ftorymi garniyruje sie dźwiyrza i łokna chałupów.

We Japónii tyż jesce ze przileżitości Godnich Świónt i Nowego Lata  robi sie take „kadomatsu” – zbytkównie szpricowane kómpozicje ustôwiane rajóm kole wchodu do chałupów. Te kadomatsu majóm garantjyrować szczyńści i darzyni wszyjskim dómownikóm. Tóńsze i pomiyrniyjsze warijanty godnych stromików robi sie ze astków wiyrby i bambusa. Kómpozycyje garniyruje sie kuglikóma ze rajsowyj mółki. We Africe bożonaródzyniówe gracki wiyszô sie na tamesznych baobabach, a we Wietnamie – na bambusach. We Izraelu juzaś we szpecijalnych chowaniach flancuje sie jatelinki, klôsztorne chojki, kiere niyskorzij łozdôwane sóm wszyjskim chyntliwym na świynta.

Trza sam jesce na łostatek dopedzieć, iże chojny prziłochyndożóne gwiôzdkóma i świyckóma idzie ujzdrzić na takim „miedziorycie” miymieckigo malyrza i grafika ypoki łodrodzyniô Lukasa Cranacha Starszego (1472-1553r) a tak na isto piyrszy rółz we 1597 r we Bremie tameszne rzymiyśniki ugarniyrowali miyjskô chojna, coby przi nij fajrować Gody. Do Francyji tyn zwyk przikludzióła jedna  miymieckô ksiynżnô, Helena Meklemburska, kiej sie wydała za takigo ksiónża Orleanu. Do Polski tradycyjô godnyj chojny przikludziyli miymiecke … protystanty na przełómie XIX i XX wiyka.

A terôzki już jadymy dalszij. Zawdy u nôs na Pniokach łod Wilije aże do Trzech Króli fyrtali pastuszki. Żôdne ci tam amerikańskie cudoki ze tego „halołinu” ino te nasze Herody, śmiertki, janieli i inaksze przebiyrańce. Jakisik srogi angyjber pedziôł bół, iże wszyjskie duchy, stroszki, utopce, strzigi i inksze roztomajte strachy stracóm sie do imyntu, kiej technika i tyn côłki „postymp cywilizacyjny” pójńdzie ci fest do przodku. Ino cosik mi sie zdô, co to jes psinco prôwda. Stroszki i beboki jak byli, tak sóm, a roztoliczne duchy kiej straszyli tak i dalszij strachajóm. Nó, bo dejcie terôzki festelnie pozór!

We roztomajtych cajtóngach napoczli ciepać (co, tam napoczli? jadóm durch i jednym ciyngiym!) bele jake ałsdruki na ta naszô III Rzeczpospolito i ichnich wszyjskich byamtrów. Znacy sie narychtowali stroszków i utopków, ino tela, iże blank ci  inakszych jak piyrwyj byli. Za starego piyrwyj to te stroszki strachali we grubach, na szachtach, we starych chałupach a ludzie słajziyli sie zawdy na łodwieczerz po chałpach, baby zicniynte we jednym winklu choby heksy na sabacie, chopy we drugij ece … i łozprawiali roztomajte gyszichty ło tych wszyjskich strachach i skuplowanych śniymi powiarkach. Terôzki ale je blank inakszij. Ludzie ci sie lygajóm na zofach, szeslóngach i kaj tam fto poradzi, ze modernym „drinkiym” w gracy i gawcóm sie we telewizyjor. I tyż ino beztóż, coby ło bele jakich dziwach suchać, tela ino, iże „światowych”. Kiejsik ludzie berali fest ło Frankensteinie i sie go bôli, a terôzki faflajóm ino ło jakisik ci tam Ojropyjcykach ze Brukseli lebo ło Miymcach, kiere zebieróm pampónióm naszô polskô ziymia, i tyż straszóm ci nôs tym wszyjskim, choby bebokiym.

Ludzie sie boli piyrwyj rzgmotów, elekstryki, bany, ałtoków a terôzki UFO, atómów, bin Ladena, Koreańców i … Unii Ojropyjskij (ale to ino te niyftore nawiydzóne łod tatulka Rydzyka, Lecha Aleksandra Srogigo, abo Richarda Henry’ego Czarneckigo, coby już ło roztomajtych Kurskich niy gôdać). I to by ci bół blank maluśki „Pikuś” (nó, pón Pikuś) kiejby niy ta côłko świnsko gripa, ta ci łoszkliwo gowiydziô influynza. Ludzie! Wszyjskie łoszkliwce łod tych roztomajtych medikamyntów, wszelijakij mediciny sztyjc ci nôs straszóm i kôżóm sie szcypić na ta gripa, ftoro tak by tak kôżdy roka sam u nôs jes, ino sie tela łó nij niy gôdô. Ale wszyjske (do kupy ze tym Kochanowskim – bezmać tyż gyhalt mô łod tych medicinowych fachmanów), jargajóm sie, iże szczypiónków ci u nôs niy ma, a kiej jich spytać eźli sie tyż zaszczypióm – gôdajóm: za Boga NIY!

Ale wiycie fto ci nôjbarzij pôra lôt tymu nazôd strachoł sie tego, iże my Polôki wlejźli do tyj Ojropy? Nôjbarzij to, to lygło na leberkach tym Polôkóm, kierzi ci wycióngli ci do Miymiec, tym wszyjskim – jak to gôdajóm – Miymcóm ze „łodzysku” (nó, i tym, co sóm we Szwajcaryji, jak jedna moja kamratka – tyż). Byli ci u mie dwa kamraty, kiere zarôzki jak my zrobiyli tych inżiniyrów we Gliwicach, pitli ci do Miymiec i tam do dzisiôj sóm.

– Wiysz, Ojgyn – pado jedyn śnich – Wy Polôki to byście wszyjsko ci darmo kcieli, wszyjsko kcielibyście wycyganić i coby ino na wôs Miymcy musieli fest bakać! Forsztelujecie sie tyn ałsdruk? WY POLOKI? Bo łóni (gynał jak i jedna moja internecowo kamratka Maryjka) to już sóm przeca richticzne Miymce abo te ci Ynglyndery lebo Szwajcary … nó, Ojropyjcyki, pra?

A mie po gnyku mrowce tyrajóm, kiej pomyśla, iże śniymi byda musiôł być we tyj Ojropie. A … miało być dlô szpasu.

Wszyjskie znómy i wôżymy se nasze ci świóntyczne tradycyje. Chocia, tak po prôwdzie, nasze prziwyki to niy tela pastyrka, godne łoryńdzie papiyske abo prezidyncke, wiela familijne spiyrki i słepanie gorzôły. Zwykowo już familijne haje i krach kôżdyrok wybuchajóm kajsik kole tego Narodzyniô Pańskigo, kole Godów. Idzie to możno poskłôdać tym tuplym tak:

We takij strzydnij, przeciyntnyj familiji piyrszô szokulada jes ci wećkanô kajś ło pół dziesióntyj z rańca we piyrszy dziyń Godów a już ci śćwierć na jedynôstô napoczynô sie piyrszô familijnô breweryjô. Zatym ło jedynôstyj napoczynómy wrzesceć na dziecka a trzi śćwierci na dwanôstô – i niy jes ci to na isto cufal – szlukómy piyrszego sznapsa. Wilijnô órgijô łotwieraniô pakytów, gyszynków i słepaniô zektu ze apluzinowym zôftym (taki ci przikludzóny łod Ynglynderów moderny zwyk u roztomajtych zabranych klugszajsrów i angyjberów-Polôków), to jesce jes ci na isto blank ajnfachowe. Dziepiyro po pastyrce (możno w miesto pastyrki?) bestyjske, łobłyndne ci ćkanie maszkytów wszelijakij zorty i słepanie gorzôły, to jesce psinco ku szturmowanióm i breweryjóm jake sie wyczyniajóm we miychcóncym świytle, blyndowaniu kóminka, ftore skutnie burdajóm launa i sztimóng tego – taki ci przeca miôł być – nôjszczyńśniyjszygo dnioszka w roku.  Przeca świynto, fajer to niy lecy jaki ajnfachowy dziyń ale ci cusztand naszego filipa, naszygo pomyślónku. Jest ci to bina na ftoryj łodgrowómy marzynia ło szumności i galantności. Jedzino wteda zgłóba polygô ci na tym, iże kôżdy ze familijantów fónguje poduk wôśnygo dryjbucha, scynaryjusza, a dyć tóż efekt przipóminô barzij kónsztiki Ayckbourna, Harolda Pintera niźli bôjki Andersena.

Głownô babskô róla łodgrôwô pani dómu, znacy Mamulka, ftorô ci wiela tydni strôwióła na rychtowaniu. Łogrómnucnóm ciynżobóm stworzóła scyneryjô poskłôdanô ze herskich świycek i inkszych gyszmektnych sztafirów. Côłko tyż chałpa ugarniyrowanô i wszyjsko ci wyglóndô tak szykowniście, iże blank dych zapiyrô w dudach. Aże do czasu, kiej ze szlafcimra na wiyrchu już ci ze srogim larmym wykulô sie côłkô familijô, kierô na szlag zagarusi słody papióróma ze gyszynków a zatym jesce łodmówi wysztiglowaniô sie dzisiôj we niywygódne niydzielne prziłobleczyni.

Zazeszłego wiyczora łojciec niy spôł do niyskora, bo pakowôł gyszynki, ftore kupowôł we panice na łostatni driker. Terôzki jes ci już ło krok łod wybuchu ściykłóści, a côłko zituacyjô pogôrszô jesce i to, iże latoś uzdôł se, iże sóm narychtuje świóntyczny łobiod – możno skuli Roberta Makłowicza, Pascala abo Okrasy, ftorzi przekónali ci go, co to za piyrsze jes festelnie chopske, a za druge – blank ajnfach i letke. Kole połednia we kuchyni włôdô „kulinarny” rojmóng i fónki-szmaty-aparaty, a łojciec, przezywajónc jak szwiec, wrzescy na dziecka, coby łodłożyli ta diosecko kómputrowo gracka i yntlich łostrugali kartofle.

Doskwiyrne i łostudne dzieciory rizikujóm, iże utopióm sie we fasce ze wodóm, ftorô styrcy wele chałpy. Cwilingry (bo, i take we poniyftorych familijach sie nojńdóm) wstali już ło szczwôrtyj na rozwidnioku, wećkali za tela szokuladek, kónfektów i dostali takigo szwóngu, iże idzie pedzieć, co majóm te moderne łostatnio sam i u nôs ADHD … nó, sóm poszczelóne jak sto diosków. Wiynkszóść przedpołednia śleciala na łocałbrowaniu sie gyszynkóma, na ftore Dziecióntko (co jô bajukóm Dziecióntko? …faterek) musiôł wybulić côłki swój gyhalt. Terôzki dziecka wrzescóm na sia wzajym, popsowali jakosik gracka i we côłkości sóm sprzykne i niy do wydziyrżyniô jak mało kedy.

Beztynczôs starziki sóm śmiertylnie zlynknióne takim Wiycie „nieokiełznanym materializmem współczesnych” modzioków, ftore blank ci sie niy radujóm na widok pakslika ze radijokiym do poskłôdania ze tajlów abo fligerka w tajlach, tyż do posklyjbowaniô. Ółma góśno winuje, ancajguje ci łojców, natyczôs kej Starzik, naprany w trzi dupy przedłobiydnim dżinym ze tonikiym, napoczynô nynać i chyrczeć z letka szpasownie, co wywoływô wajanie i narzyczki côłkij familiji, iże niy blank i do łostatka słychać gôdka i muzyka tych powtórków starych fylmów, kierych bez 600 godzin narychtowała na Gody naszô „misyjnô” i fest nawiydzónô telewizyjô.

Kiej tyn świóntyczny miszóng ło srogij siyle ściyrpnie wre, dociepmy do niygo jesce spyśniałych świekrów, ftorzi wkarujóm na zicher dó nôs ze byzuchym, i ci tyż niy majóm blank anóngu ło reglach we naszyj chałpie, ło – jak to móndroki tuplikujóm – „Prawach Obowiązujących w Naszym Domu”. Zaziyrajóm krziwo, świdrzóm kiej kolyjny fróp wyskôkuje ze flaszki, i słówióm dufne uważowanie, iże ci te godne gyszynki godzi sie łotwiyrać blank na łodwieczerz po wieczerzy. Nó, i jes jesce ku tymu pies, ftory ścióngnół ze stoła paket kónfektów ze likyrym (ja, do kupy ze tisztuchym) a terôzki wlece po zegródku pozłótkô ze szokulady i lamyty krisbałmowyj. Modzioki beztynczôs szlajajóm ci sie wszandy we taki  doskwiyrny sztrich, kaj ino kukniesz i belóntajóm palicóma we rytmus muzyki ze iPodów.

Nó, ale jednakowóż człónkowie wiynkszóści familiji już tak kole siódmyj na łodwieczerz łoznôjmiajóm wafynruła, zawiyszynie bróni i napoczynajóm grać we lecy jake gry, koblujóm (to te starszyjsze) abo prziflôstrujóm ci sie wrółz do kómputrów, coby przetrowić te pôra godzin jake łostali do śniku. Nó, i możno kole pół dwanôstyj lygajóm do prykoli i tak ci tyn nôjgryfniyjszy dnioszek we pónbóczkowym kalyndôrzu dokulôł sie ku łostatkowi. A pó niym nastowo drugi (abo i trzeci, jak latoś) dziyń Godów, kiej już wszyjskie sóm tak usiotane i fest łoklapnióne, i ku tymu majóm taki łoszkliwy kacynjamer, iże już nicego łod życiô niy mogóm sie spodziôć. Jedzinóm nadgródóm bydzie dziyń przetrowióny na błógim zgniylstwie. I, ludzie, coby docióngnóńć jakosik do … Wielkanocy!

He, he i to by możno na dzisiôj stykło a berôł, gôwyndziół i – jak poniykedy – wynokwiôł

Ojgyn z Pnioków

I juzaś śleciôł roczek …                     2 stycznia 2010r

La la la la la la la … la la la la la la la … Witóm już we Nowym Lecie.

Nó, tóż mómy już po Zilwestrze. Niy miarkuja jak tam u Wós ale jô ise na isto festelnie bawiół … Nó, tak mi sie chocia zdało. Dzisiôj mómy … nó, cheba mómy … sobota … abo cosik kole tego … Tak sie miarkuja, co … możno sie do lostatka jesce spamiyntóm … Nó, niy jes to ci terôzki możno nôjważniyjsze.

Blank niy miarkuja po jakiymu ale spómnieli mi sie sam terôzki słówecka jednego hamerikóńskigo miglanca Rodney’a Dangerfielda (synka madziarskigo Żyda urodzónygo na Long Island we  miyście Babilon). Pedziôł ci łón kiejsik szpasownie tak:

„Czasem myślę o tych galonach piwa, które w siebie wlałem i jest mi wstyd. Patrzę na kufel i myślę o tych wszystkich pracownikach browaru, ich nadziejach i marzeniach. Gdybym nie wypił tego piwa, mógłbym ich pozbawić marzeń. I wtedy mówię do siebie. Lepiej wypić to piwo i spełnić ich marzenia, niż martwić się egoistycznie swoją wątrobą.”

Możno spómniało mi sie to razinku terôzki po Zilwestrze, abo co … kiej ci to nôjlepszyjszóm medicinóm jes …. Jezderkusie! Niy moga pedzieć, bo mie we tym radijoku sprzezywajóm ale sztimuje mi to gynał do słówecek starożytnigo móndroka Platona, ftory pedziôł bół ci już dôwno, iże: „Na isto srogim móndrokiym bół tyn, fto wypokopiół ci … piwo!” Chocia … to tyż niy jes tak do łostatka u mie prôwda, boch już i deczko zwiykowany, i palica już niy takô mocno ale zawdy ci jesce fest spółczuja tym, kierzi niy słepióm. Łóni wstôwajóm ło szaroku i miarkujóm, iże côłki dziyń bydóm sie cuć …. jednako! A jô już pôra lôt tymu nazôd poszołech po rozum do gowy, tela ino, coch niy miarkowoł, iże to … tak daleko! Aleeee …. jô niy ło tym kciôł sam dzisiôj rzóndzić.

Grónt, iże juzaś kolyjny bożi roczek mómy za sia, zbyte, jes ci łón już na zicher i do łostatka forbaj. Badnijcie jak wartko gzujóm te wszyjskie lata. Ze roku na rok corôzki gibcij … Ledwa napocznie sie styczyń, chnet Wielkanoc, zatym z niynazdaniô prziplańtô sie  te półrocze, jakiesik ci tam hapich wytargane feryje, i juzaś podzim, a zatym – jak zawdy – zima. I juzaś ci ta zima bezśniyżnô, bez biôłyj dalekóści, bez mrozów siôrczystych, jakóż ci blank inkszô łod tyj zimy, kierô piastujymy we pamiyńci. Gody, Zilwester, Nowe Lato ze tym dniym Nowygo Roka corôzki czyńścij witany niy na głóśnych, szumnych festach i maskynbalach, ale dóma, przi blank nafolowanym tiszu i telewizyji, pojstrzód starzyjóncych sie łojców, niy wieda kiej łozdrzelałych dziecek, ze choby na dróżdżach dorôstajóncymi wnukóma. Na isto już sie blank niy kce cowiekowi łopowożyć na wlazowanie kajsik na wiyrszołki, doskwiyrajóm daleke rajzy i corôzki tyż czyńści skłôdómy sie nôjprościyjsze winszbildy, coby tyn ci nadchodzóncy rok niy bół gorszyjszy łod tego, kiery ci już razinku łodłajzi w przeszłóść, łodlazuje na isto fórt. A côłki tyn niygryfny świat lecy kedy ino kukôł na Polska, zważowôł na nôs. I to ci jes jedyn jedziny dobry łobjaw, dobrô cycha. Żôdyn przeca niy gawcy sie na tyn plac na glóbusie kaj wszyjsko kulô sie blank ajnfach. A iże lachajóm sie ojropyjske politykery ze polskich (Pónbóczku łodpuść mi tyn grzych) polskich polityków. Lepszij coby sie chichrali śnich, niźli mieli by sie jich strachać, bôć. Polska przecamć we łopinii sómsiadów bliższyjszych i dalszyjszych nierôz bywô ałfryjgujóncô, ale razinku te wrażyni tworzóm ludzie i jejich charaktyry, jejich nôtura a niy zizdym polityczny abo niyspomiarkowanô strategiô. Tak po prôwdzie my sóm barzi ojropyjske niźli sie tym Ojropyjczykóm zdôwô. I niech ci tyż żôdnego niy łoszydzóm widówiskowe sztelóngi i muki jakigosik francuskigo prezidynta Sarkozy’ego, kierych łón Polsce niy szpyndlikuje. Choby ino we listpadzie we Berlinie. Tyn istny ganc ajnfach niy ciyrpi starojóngferskich prziwyków tego ci  polskigo prezidynta …. ale eźli kôżdy musi reagówać nikej Carla Bruni?

Wiycie! Tyn – już łóński – rok bez pochyby bół dobrym rokiym … łomijali nôs roztomajte trzynsiynia ziymi, powodzie i ciklóny, cego niy mogóm pedzieć ło sia choby ino Chincyki abo miyszkańcy Karaibów i Połedniowyj Hameryki. Wlejźli my już do tyj „strefy Schengen” (bydzie już dwa lata) i poradziymy bez paszportu rajzować chnet po côłkij Ojropie. Dała nóm tyż pokój cholyra, ptasiô gripa i te łoszkliwe BSE (nó, ino świńskóm gripóm strachajóm nos te łoszkliwce łod Brudzińskigo i corozki mynij widzianygo Kaczyńskigo) a te ci ferst łoszkliwe prowajdery naszych zwiónzków zawodowych, pokozali nóm ganc ofyn, iże ta rubô forsa za cosik jednakowóż bieróm. Niy mieli my żôdnych ataków teroristicznych a nasz polski prezidynt szafnół niywymównô grajfka szpasownego ugibaniô sie przed seryjami ruskich maszingywerów i fajniście fajrowôł wszyjske nasze powstanio. Szczyśnie tyż maluśko (inksze godajóm, co za tela) naszych wojôków padło we Afganistanie i Iraku skany my już sie na isto wykludziyli.

Nó, bóło blank ajnfach, obyczajnie i wszyjsko kroczało do przodku … Rółz gibcij, rółz polekutku, jak to zawdy we życiu. I niech ci tak i na te Nowe Lato łostanie!!! Czego Wóm i sobie winszuja.

Gody, Zilwester, gyburstak i co tam jesce … ludzie sie wzajym winszujóm. Same tyż majóm roztomajte winszbildy. Beztóż tyż i jô kciołbych wszyjskim (znacy sie tyż i chopóm) powinszować możno tak wartko podle raje:

Coby niy bóło – jak jes. I jak niy ma – coby bóło!

Coby niy bóło – iże niy ma. Coby – łóno miało!

Coby niy bóło – iże maliczko. Coby – stykło!

Coby niy bóło – co polazló. Coby – wróciyło sie nazôd!

Coby niy bóło – iże zgasło. Coby – na fest blyndowało!

Coby niy bóło – iże bechło. Coby – STANÓŁO!

Coby niy bóło – iże łogupło. Coby – zmóndrzało!

Coby niy bóło – iże brakło. Coby – sie do halby doloło!

Coby niy bóło – iże sie lynko. Coby – sie ringowało!

Coby niy bóło – traci. Coby – erbło!

Coby niy bóło – iże sie przni. Coby – sie łozrzywniało!

Coby niy bóło – iże capi. Coby – wóniało!

Coby niy bóło – iże zdrôdzô. Coby – przoło!

Coby niy bóło – iże niy kce. Coby – zawdy kciało!

Coby niy bóło – iże niy poradzi przoć. Coby – zawdy festelnie miyłowało!

Coby niy bóło – iże blank niy dôwo. Niy, niy … Coby zawdy dôwało!

Coby niy bóło – iże wstôwo. Coby – jesce deczko nynało!

Coby niy bóło – iże wyrcy. Coby – ino mrónczało!

Coby niy bóło – iże niy potrza. Coby – coby sie zawdy winsz mieć!

Coby niy bóło – iże blank ścichnie. Coby – gôdałô!

Coby niy bóło – iże fandzoli. Coby – nic niy gôdało! Abo loddało … pilota!

Coby niy bóło – iże dropie. Coby – głôskało!

Coby niy bóło – iże charcy. Coby – chocia pomywało …

Coby niy bóło – iże już …. bóło. Coby – ZAWDY BÓŁO!

I ludziska! Moje wy roztomiyłe! Coby niyskorzij … na mie niy bóło!!!

Nó ale, iże sómy razinku deczko ino tych wszyjskich zilwestrowych festach, balach i tańcowaczkach, niy byda Wóm sam terôzki gôwydziół ło jakisik ci tam słósznych zachach, coby nóm palice sie niy łómali. I beztóż tyż pospóminóm fale, ftore sie niyjednymu snôs mógli przitrefić a ftore dlô jednych sóm wicne, szpasowne a dlô inkszych festelnie łoszkliwe.

Wiycie, kiejsik, jake możno trzi-śtyry lata tymu nazôd, suchołech we telewizyji jednego sztramskigo karlusa (blank niy miarkuja, jak mu bóło po łojcach), ftory  tuplikowoł nóm roztomajte zorty kaca, abo jak inksi godajóm – kacynjamru. Co sam byda gôwyndziół i zawrôcôł gowa? Sóm ci na isto bele jake kace. Przeca to znôcie, pra? Możno niy? Niy wiyrza chopy (babóm tyż niy)! Tym tuplym jesce ci terôzki po Zilwestrze.

Prawucko, to nôjgorzij jes, kiej cowiek mô richtik festelny brand a ku tymu, kiej sie już mu udo usnóńć, na śniku, juzaś mu sie zdo, iże tyż mô – i to ci ku tymu jesce tuplowanego – kaca.

Wiycie! Tak ci bóło kiejsik symnóm.

Łotwiyróm ślypia (wiycie, we tym śniku) i cuja: palica móm choby kalfas, we  gymbie nikiej we starym tryjtku, lynzyk sztajfn jak niywyszpluchtanô fuzekla i ku tymu nabruszónô szarf nikiej sztalbyszta. Blank kalne ślypia i cerwióne choby u mycoka, u „angory”. Wszyjsko naobkoło sie chuśto, belónce i zwyrtô nikiej na naszym łodpustowym rómlu. Côłki świat jes ci do góry nogami. Take cosik to sie bali i naszymu Hermaszewskimu niy przitrefiyło, kiej pofurgnół we tyn kosmos. Nó, i ludzie! Słepać mi sie kce jak sto pierónów. Jużcić mógbych côłko srodô kana wyduldać. A we pysku ku tymu gorko i sucho choby blank ci na jakisik Saharze.

Ludzie! Poradzicie sie forsztelować? Duldać, nic ino duldać!!! I to wiela sie ino dô!!! Musza cosik szluknóńć, bo kiej niy, to richticznie sam wykopyrtna. Cosik hornóńć, bele co i bele kaj, ino chocia jedyn szluk, coby już tyj hicy i tego piôsku we tyj mojij japie niy bóło.

Móm! Prziszołech na te idy. Nôjprzodzij musza ci ze tego mojigo prykola łoroz wypolić. Musza na gwôłt stanóńć sztram na swoji klepyty. Po lekuśku, jednóm gracóm chycić sie za gowa, drugóm podprzić sie, coby sie niy łobalić i niy prasknóńć pycholym ło zol.

Mmm, mmm, … , jeeee … styrca, sztram stoja, chocia mi sie we łebie, we tyj mojij  palicy kolybie. Wele mie wszyjsko fyrlo, roluje sie choby na jakimsik srogim szifie pojstrzodku łocyanu.

Musza na zicher wywóniać, wysznupać kaj tu jes cosik wilgłygo, mokrygo.

Jezderkusie! Co za karasol. Jesce kwilka a praskna na pysk. Nó ale, niy. Stoja. Trzimia sie szranku i medykuja kaj możno nojść cosik do piciô. Możno we tyj  srogij izbie ?

Ida. Kackóm sie po lekuśku. Nôjprzodzij trza dać pozór,coby sie niy łobalić ło szwela i niy piznóńć sznupóm we futrzina.

Darzi mi sie. Jużech jes we antryju. Blyndnóńć, łoświycić ta fóncla, ino niy bliknóńć na wiyrch, bo mi może gowa ślecieć z gnyku.

Pozór! Zaś idzie polnóńć do proga. …. Fto ci sam tela szłapek narychtowoł?

No … już izba. Stół, fest poflekowany i łobdrzistany tisztuch, a na niym pôłno, fol pobulónych flaszek po gorzôle, zeltrówek … możno ci śnich poślywóm cosik wodnitego? Jakiesik krałzy, glaski, szolki … jedna bónto krałza … ło … do sto diosków, ło tysiónc pierónów! Tyż ci blank prózno. Króm tego ftoś do nij jesce narzigôł. Łeeee … Nic a nic … a w gymbie, choby ftoś do nij driny piôsku nasuł.

Wiym, wiym, miarkuja pójńda, pokwanckóm sie do aptrytu.

Jerómbol, po lekuśku, giyry sztram … coby ino te dyliny tak sie niy kolybali.  Ojgyn … niy świdrzyć, niy kukać na boki, bo mi sie na isto zdo, iże te ściany sie brewider na mie łobalóm. Ida, tómpia jesce troszycka. Jes haźlik … Fuj! … Cosik capi … Ftoś tu na zicher już ci skorzij mie bół. Możno ale tu cosik szlukna? Ała! Moja palica … alech sie piznół … po jakiymu ta róma wisi kole mojij łeby. Nó … chocia łokno łozewrza, ristik luft, blikna ino, możno dyszcz abo chocia śniyg … Ale ci mie pizło po ślypiach. Klara blyscy aże niy idzie szczimać. Trza by sam ci mieć zóntbryle … i ani kapki wody …

Jezderkusie, móm! Zeszły tydziyń bół u mie kamrat. Łostoł sie jedyn jabol. Ja, dyć … nó ale przodzij musza sie zaklechtać do kuchyni, bo skludziółech tyn jabol pod ałsgus do kibla … Ludzie! A we kokotku ani kropki wody; wczorej pukła ruła sam wele mojij chałpy i te ichnie machery wszyjsko zakurblowali.

Ida, ida … trza niy zaboczyć, coby we antryju posuć ździebko piôskiym lebo hasiym. Niy byda sie tak przecam sakramyncko kiołzdôł i … drzist …

Alech ci … prasknół na rzić. Po leku, po lekuśku, nôjprzodzij na śtyrech, za klómka … ło pierónie, czamu te dźwiyrze tak zgrzipióm … a we łebie mi tómpie i tyrpie ci symnóm choby cug przejechôł … po ścianie …  i po lekuśku … na wiyrch, sztram, stoja, …

Fto tak klupie … i czamu tyn zygôr tak festelnie glingô? Nôjprzodzij tyn jabol. Tuch już sznupôł, Możno ze drugij zajty. Móm! Móm gizda, łapnółech ta flaszka! Coby mi sie ino niy strzaskôł, bo ryncyska dyrgocóm, co tam dyrgocóm? Flotrujóm choby fana na Trzecigo Môja! Łodropać ino jesce ziglak i … łodszpóntować fróp. Nale, podwiyl sie niy zicna na zesliku, niy byda jabola łotwiyrôł. Czamu te grace moje tak dyrgotajóm? Pozór! Klupia letko ta flaszka łod spodku, coby tyn diosecki fróp wyfuknół. Nó, jesce rółz! Ryp! … Wylôz.

Ło sto pierónów … co za cuch, co za capiynie! Przeca mi côłki kichol na nice wykrynci. Samo siara … tego sie niy do wysłepać. To jes ci ónmyjglich!

Hmm … wiym … zrobia sie śniego … grzôńca. Wrzawe wino do kupy ze tymi sam  korzynióma … mmm … to ci je richtik maszkyt.

Przód rozżygać gazkuchnia. Kaj tusam sóm sztrachecle? Sóm, sóm. Kastrolik jes, flaszka łodszpóntowanô. Opaternie ze gazym. Pieślawo trza wlôć jabol do kastrolika. Nó, i szkyrt, szkyrt, szkyrt … Ludzie, trzimejcie mie. W côłkij mojij  chałpie ani kropki wody. Jedne co sam jes wilgłe, to prawie te sztrachecle!!!

Jużcić do tego jesce na paskuda joch sie łocuciół ze śniku. Już ci niy śpia.

Nó ale … terôzki dziepiyro móm kaca. Jesce srogszego, barzij pieróńskigo kaca.

A tak po prôwdzie … dostołech pypcia, smacysko na grzôńca, wypokopiółech wrzawe wino, pra ?

A niy trza bóło wysłepać ty zimny jabol???

Nó, tóż mómy już … chnet po świyntach. Byli ci te świynta (Gody ze Zilwestrym) dosik latoś duge. Niy take, jak łóńskigo roka ale tyż niyftorzi to fajrowali bez dwa tydnie za rajóm … do jutra! I tu mi sie spómniało jak to jakiesik dziesiyńć możno lôt tymu nazôd przikludziyła ci sie ku nóm moja Świekra. I tak przi Godach zebrało ji sie na spóminki.

– Dôwnij – pado mi przi wieczerzy – to byli świynta. Śniega bóło tela, iże kiej modzioki zacynali dziołchy gónić i masyrować śniegym, to niekiere mieli ci go bali i pod barchanami. A terôzki co? Ani mrozu, ani śniega; co to sóm za Gody?

Tak kole szczwôrtyj we Wilijo byli my już fertik ze rychtowaniym wieczerzy aże tu nôgle wparzóła do kuchynie świekra i łod proga rycy jak niyboskie stworzyni:

– Jeronie, jô już piyrszô gwiôzdka ujrzała na niebie. Co jô gôdóm? Niy gwiôzda ale tako wielgachno kómyta, blank jak wteda, kiej sie Pónjezusek urodziół.

Ida za nióm do izby i zaziyróm bez łokno. Żôdno tam ci kometa. Toż to nasza „Józefka” jes takô ugarniyrowanô, łoświytlóno, iże z daleka wyglóndo ci  nasz kościół jak ta kometa. Już sie tak nasz Farorz wystarôł.

Mieli my sie już siednońć do wieczerzy, już żech sie rychtowôł do rzykaniô – jak to gospodôrz – aż tu nôgle świgermuter napoczynô sie wiertać, cosik ci tam sznupać i macać sie po kabzach łod zopaski.

– Co jes, stało sie co, cy jak? – pytóm sie Świekry.

– A stało sie, stało – pado świekra – kajsik mi sie zapodziôł mój portmanyj. Starzi ludzie godali, iże do Wiliji trza mieć wszyjsko przi sia, a na piyrszym miejscu pijóndze. Bo jak niy, to bez côłki rok sie ich niy bydzie miało.

Nó tóż  côłko familijô wrółz polazła szukać portmanyja. Już tak kajś śćwierć na szóstô siedli my dziepiyro do stoła. Côłke śtyry dni my przi nim przetrôwiyli. Mo sie rozumieć, iże z małymi pauzóma na to co Wy wiycie, a jô rozumia.

Nó i śleciało ci nóm tak aże do Zilwestra. I tu ci musza spómnieć, iże wtynczôs nasz chorzowski Pón Prezidynt wydôł tak ukôz, iże w cołkim miyście blank niy możno sprzedôwać żôdnych petardów, placpatrółnów abo raketów, kierymi idzie fajniście prasknóńć, ftore ci szykownie szczylajóm. Côłkiym to bóło móndre, co łon ci wypokopiół. Sprzedować zakôzôł ale kupować …  to niy!

Tak ci yntlich ino Łón móg zbajstlować we ta zilwestrowo noc takie ci łogniste fajerwerki u nôs na Wolce. Skrzikôł ci Łón tych wszyskich swojich macherów łod kultóry i przikôzôł jim jechać gibko do inkszych miast po te placpatrółny, tak iże ze cołkiym spokojym móg sóm sie prziglóndać jak ci to piyknie gruchało, praskało, walóło, blyndowało i łoświytlało ta naszô gówno ulica w Chorzowie.

Nó ale, wiela idzie spóminać stare lata? Lata, kiejech bół ze dwadzieścia kilo … modszy, żywobycie bóło szpasowniyjsze, cowiek miôł ze wszyjskigo wiyncyj uciechy … a niy tak, jak terôzki … Nó, i rzyknijcie mi terôzki, eźli niy idzie po tym wszyjskim, co cowiek łoglóndô we telewizyji (cy to na beztydziyń, cy tyż we Świynta) – sklinać jak sto diosków? Idzie, i to festelnie. Ale moge sie przi tymu trefić i cosik takigo jak sam u mie przi mojij „Józefce”.

Wiycie! Jedna baba, takô starô lampucera pierónuje na swoja sómsiôdka, sklinô jak fórmón i ciepie takimi słóweckami, coby i jakisik łożyrok, chachor i lómp sie niy pogańbiół. Przelazowôł mimo jedyn samtyjszy kapelónek.

– Paniczko! – napoczynô opaternie tyn kapelónek. – A kaj sie podziôło wasze krzyścijańske miłosiyrdzie?

– A jes ci to dzisiôj niydziela???

Ja, ja możno to sam terôzki za tela niy sztimuje ale musza pedzieć na łostatek, iże ze latami jes ci kole mie corôzki wiyncyj ludzi, kierzy mogóm ci mie …. pocałować w  … rzić!

Ale, iżech napocznół lod szykownistyj launy po gorzole to musza terôzki wyznać choby farorzowi we suchatelnicy:

Napocznółech słepać skuli jednyj babeczki ale … do dzisiôj żech jesce jin … niy podziynkowôł!

I to by możno bóła na tela we ta piyrszô sobota we Nowym Lecie a kocyndrowôł, fandzolół  jak we kôżdô sobota

Ojgyn z Pnioków

A to Wilijô …

A Wiycie? Już łod starego piyrwyj, łod downiyjszych wieczerzy zadusznych (ja, ja – wieczerzy zadusznych) ta wieczerzo wilijno zawdy skłôdała sie ze postnego jôdła. Beztóż tyż dôwno, dôwno tymu nazôd, gôdali na ta wieczerzô postnik abo pośnik. A wziyno sie to ze tego, iże dôwniyjszy świat pogański fajrowôł świynto  przesilyniô zimowygo, kiere zawdy trefiało na dwadziestego pióntego grudnia. I tak, we dwadziestego szczwôrtego fajrowali pogańskie, świynto zemrzitych, ftore bóło tyż łostatnim dniym starego roku, ale tyż i wilijóm nôjkrótszejszego dnia i nôjdugszejszyj nocy. I jesce nasze starecki sztyjc dowali festelnie pozór, coby we ta wilijô niy tkać, niy rómbać, opatermnie ino śmiatać, bele ino niy ku dźwiyrzóm, a kiej trza sie już bóło siednóńć, to przodzij letko lza dmuchnóńć na zic, coby niy przigniyść, niy wymietnóńć abo niy wykurzić tych niewidzialnych byzuchantów, kierymi byli umrzite przociele i pociotki, co przilazowali do nôs na świynta. Tyż niy lza bóło sie wadzić, gorszyć ani ślimtać coby jich niy tropić. I króm próznego talyrza na stole blank dôwno tymu dôwali jesce trzi stołki dlô tych naszych duchów przodków, kierzy tyż przi tyj wieczerzy byli:

„A trzy stołki polskim strojym

kole stoła stojóm prózne,

ze łopłatkiym kôżdy swojim

idzie do nich zwrôcać dłużne.

I pokłôdô na talyrzu

janielskigo chleba kruchy…

Bo w tych zeslach zicnóm … duchy!”

Tak we połowie dziewiytnôstego wieka, szkryflôł nasz poeta Wincenty Pol, a jô to ino pedziôł sam terôzki po naszymu. I, trza sam jesce na isto dopedzieć, iże ci tyn prózny talyrz niy bół dlô jakigosik zbónkanygo wandrusa ale dlô Pónbóczka, ftory jes ze wszyjskimi przi kôżdyj Wiliji.

Wiela, mocka bóło roztomajtych zwyków. Jô spómna sam terôzki ino jedyn: we Wilijo musi być zawdy dómowników niy do pôry, ale nôjbarzij trza ci dôwać pozór, coby niy bôło jich trzinôście, bo jak wiycie, do wieczerzy we Ogrójcu Pónbóczek siednół do kupy ze dwanostóma apostlami, a jak sie to niyskorzij skóńcóło, to same już przeca łod malyńkości miarkujecie, pra?

Ze tych starych zwyków wziyno sie i to, iże zawdy we Wilijo musi być słóma i siano dóma, a to skuli naszygo maluśkigo Jezuska podug sztrofek tego samego Wincynta-poyty:

„Jak łobrzóndek kôże dziynny

snopy wnosi sóm gumienny

i sóm siankiem stół zaściela,

spamiyńć żłobu Zbawiciela.”

Z tym tyż skuplowany jes inkszy zwyk. U nôs dóma (i niy ino u nôs na Ślónsku)  zawdy na Wilijo warzóło sie siymióniotka. Jesce za blank starego piyrwyj ludzie gôdali, co wziyno sie to ze tego, iże kiej sie maluśki Jezusek urodziół, spichnyli sie przi betlyjce i Żydy, i pogany, kiere we tym Betlyjym miyszkali. Trefiyli sie i niyskorzij trza bóło cosik wećkać, bo mieli głód. I tak ci kónopiy prziprycyli ze sia Żydy a zasik krupy przitargali – pogany (możno beztóż sie łóne mianujóm „pogańskie”). Uwarzyli kónopiy ze mlykiym, jagły ze śliwkóma i to bóła côłko jejich wieczerzô przi betlyjce, przi tym zmarzniyntym, sagusiyńkim naszym ci Dziecióntecku.

Sztimujóm mi sam ale ku tymu sztrofki naszego wywołanego we świycie (u nôs mynij) ślónskigo poyty Josepha von Eichendorfa, ftore na polske przetłómaczół ks. Jerzy Szymik:

„Pusty rynek. Nad dachami

Gwiazda. Świeci każdy dom.

W zamyśleniu, uliczkami,

Idę, tuląc świętość świąt.

Wielobarwne w oknach błyski

I zabawek kusi czar.

Radość dzieci, śpiew kołyski,

Trwa kruchego szczęścia dar.

Więc opuszczam mury miasta,

Idę polom białym rad.

Zachwyt w drżeniu świętym wzrasta:

Jak jest wielki cichy świat!

Gwiazdy niby łyżwy krzeszą

Śnieżne iskry, cudów blask.

Kolęd dźwięki niech cię wskrzeszą –

Czasie pełen Bożych łask!”

Nó ale, zawdy tyż gôdali, iże Wilijo to take ci „przedświyńcie”, znacy dziyń skorzij  richticznych Godów a mianowali ci to tak łod łacińskigo słówecka „vigilia” znacy wachowanie, bo przeca piyrwyjsze krześcijany côłko noc skorzij Pónbóczkowygo narodzyniô „czuwali”, wachowali i festnie ci rzykali, a i jesce ku tymu pościyli. Roztomajte móndroki tuplikujóm terôzki upokornie bele kaj we radijokach i telewizyji ło dwanostuch (abo kajniykaj trzinostuch) warzyni, zortach jôdła we Wilijo. Ło tym niyskorzij, bo nôjprzodzij trza spómnieć, co zawdy po dziydzinach, po wsiach ludzie ze łociypów słómy, pszyniczónki lebo reżowyj słómy, splôtali take maluśkie sznóry, powrósła i gzuli do sadu, do łogroda, coby śniymi pobindować wszyjskie ółbstowe stromy, coby łóne na wiesna festelnie łobrodziyły, fest podarzyły.

Terôzki deczko ło jôdle, wiela zortów i jakij warzy mô być. Jużech sam kiejsik rzóndziół, co za starego piyrwyj u wsiowych ludzi, u prostych ludzi, to ci bóło siedym zortów jôdła, u siodłoków, u zabranych bambrów i ślachty – to juzaś dziewiyńć, a we srogich pańskich, u tych nôjważniyjszych we Polsce ludzi, bóło jich jedynôście. Gôdôł już ło tym i Zygmunt Gloger we jejigo „Encyklopedii staropolskiej”. I niy poradza zmiarkować skany sie wziyno dwanôście abo tyż i trzinôście warzi, zortów jôdła? Nó ale, niy byda sie sam terôzki tym tropiół, niy byda sam ło tym medikowôł, bo jesce mie napocznie palica targać… a to sie przeca niy werci.

Trza jesce sam tyż ale dopedzieć, co świóntyczny czôs, te wszyjske dnioszki łod Wiliji aże do Trzech Króli, to piyrwyj zawdy mianowali: GODY lebo ci Godne Świynta. We ślónskim, a i polskim kalyndôrzu te dwa tydnie, tyn czôs fajrowaniô wandluje sie łod pierónym starego piyrwyj, łod czasów jesce starosłowiańskich, kiej bóło to wszyjsko skuplowane ze takim „kultym Słońca”. A juzaś Gody, lata ery krześcijańskij rachowali sie łod dnia, kiej nasz Jezusek prziszoł, przikludziół sie na tyn światek. We tym dniu, we te Boże Narodzyni binduje sie gynał stare ze blank nowym, znacy – poduk gôdki starodôwnych Słowianów – trefiajóm sie „dwa gody”. Łod tego tyż wandluje sie miano piyrszego miesiónca po tych godach, znacy styczyń i mianowanie Bożygo Narodzyniô – Godami.

I to by bóło możno na tela przed tóm Wilijóm. Jó terôzki winszuja gryfnych, szykownych, herskich Godów, mocka wercitych gyszynków i coby żôdyn … sie niy udowiół łościami ze kapera. A berôł ło tych nôjzôcniyjszych świyntach, jak we kôżdô sobota

Ojgyn z Pnioków