Łostatki, zapusty, kuse dni, faszing, bakusy i jak by to tam jesce mianować … 13 lutego 2010r

Nó, tóż mómy już po tustym szczwôrtku a przed łostatkóma. Ło kreplach już niy byda rzóńdziół, dyć żysz jô już łod łóńskigo szczwôrtku blank gawcyć sie na nie niy poradza, bo mi sie jesce dzisiôj pierónym po nich chepie. Niyftore, to ci byli take chapich, take przepadzite, iże na tyn łóński szczwôrtek naforantowali tych krepli tela, iże jich niyskorzij niy poradziyli zmamlać i … znodli sie na hasioku. Za to połozprawióm ździebko ło łostatkach.

Łostatki abo inakszij: zapusty, miynsopust, faszing, bakusy cy kuse dni, to blank łostatnie dnioszki karnewalu. Tak po prôwdzie łostatki to wtorek skorzij Strzody Popiylcowyj ale tyż kajniykaj côłki tydziyń łod Tustego Szczwôrtku do tegóż ci tyż wtorku. A już ta Strzoda Popiylcowô, to napoczniyńcie tego Srogigo Postu i łoczekowania na Wielkanoc. Werci sie pamiyntać, co „Karnawał” i „Ostatki” to niy ino kreple i ajerkuchy. Miano wandluje sie łod takigo łacińsko-italijóńskigo słówecka „carnavale” („caro” – mięso i „vale” – bywaj zdrów) a to znacy sie, łod łozyjńścia sie ze miynsym, co nasze Polôki wrółz i wartko przetómaczyli na „miynsopust” tela, iże skuplowali to ino ze tymi łostatniymi dniami gryfnego „karnawału”. Jesce inksi rzóndzóm, co te słówecko „karnawał” przipóminô łacińske słówecka “carrus navalis” jak mianowali takô garniyrowanô kwiôtkóma łódka na kółkach – taki ci kymfwagyn, cwajrad boga Dionizosa, ftory poradziół zwandrować hulice starożytniygo Rzymu nałónczôs tego ci ze szpicparadóm fajrowanego powitaniô wiesny. We strzydniowiyczu ze karnewalowych fajerów słynóła Wenecjô a niyskorzij (we XVIII w) – Rzym. Chnet taki sóm fest butylny bywôł wtynczôs karnewal we Szpanielsku, Portugaliji, u Żabojadów, nó i tyż we Miymcach, Czechach, na Rusi i Bałkanach. Nó ale, i u nôs tyż fajrowali na côłki karpyntel. Zwykowo karnewal (faszing) staropolski bół ci łókwity, szpasowny, wrzasklawy i szumny, i bół tyż czasym roztomajtych uciychów, szlichtadów, gónów, tańcowaniô, jôdła, piciô i swawóli. Wiycie! We takim (jesce kajsik ze XVII wiyka) „Kiyrmaszu wieśniackim” Teodora Wierzbowskiego pisali tak:

„Mięsopusty, zapusty,

Nie chcą państwo kapusty,

Wolą sarny, jelenie

I żubrowe pieczenie.

Mięsopusty, zapusty,

Nie chcą państwo kapusty,

Pięknie za stołem siędą,

Kuropatwy jeść będą.

A kuropatwy zjadłszy,

Do taneczka postawszy,

Po tańcu małmazyją

I tak sobie popiją.”

We zapusty szło chnet wszyjsko wyrobiać, w kôżdym razie mocka wiyncyj niźli zwykowo. I po wsiach i we miastach nôjszpasownij na côłki karpyntel fajrowało sie tyn łostatni tydziyń faszingu łod tustego szczwôrtku aże ku tymu „kusymu wtorkowi”. Tuplikowało sie, iże we tyn zapuśny lebo cómbrowy szczwôrtek tela razy przinoleżi spróbować, pornóńć szpyrki i szołdry, wiela razy kot myrgnie łogónym. Nó, nasze staroszki ćkali sztyjc przi tyj przileżitości fest fetowne jôdło ale niy przepómnieli tyż przi tymu ło nôpitku. Te masne jôdło musiało być pokropióne jakimiś sztramskimi, siôrczystymi trónkami, coby to wszyjsko niy śległo na leberkach. Wiyrzyli nasze przodki, iże fest łókwite jôdło w tych dnioszkach garantiyruje zdrowie i wszelijake darzyni bez côłki boży roczek. Jakech sam już kiejsik rzóńdziół, niy dziwota blank, co już w szesnôstym wiyku jedyn Araber gôdôł swojimu zultanowi Sulejmanowi II, iże Polôki bez côłko zima dostôwajóm ptôka, fimla, i festelnie bez tyn karnewwal gupiejóm, blank ci warijujóm, podwiyl jim kapelónek niy posuje hasiym palicy, kiere to hasie dziepiyro lyczy wszyjskie te gupoty.

Kiejsik tyż jesce ludzie jedli kreple ale blank inksze łod tych, ftore my znómy. Robióło sie je ze chlybowygo ciôsta, czynsto ze takigo kónwiśnioka filowanego szpyrkóm i parszcóne na tustym. W XVI wiyku pokôzali sie jesce roztomajte parszcóne we fecie słodke ajerkuchy, polske bliny i pampuchy (niy metlać ze basokami) i roztomajte dylikatne kołoce i „cukry”. Niyskorzij to kónditory poradziyli tak zadziwać jakóścióm swojich krepli i chróstków, iże już Jędrzej Kitowicz łozpisywôł sie ło kreplach „tak puszytych, iże bali kiej ci je ściść we gracy, zarôzki zatym łozcióngajóm sie do swojij łobjyntości, a wiater poradziół by je zdmuchnóńć, wyfukać ze teriny. Możno ino te wsiówe kreple byli deczko gorszyjsze, bo tyn sóm Kitowicz pisôł tyż „co takim szpecijałym szło nabić szykownô ojla abo podbić ślyp.” Łod tego na isto tyż wziyny sie roztomajte przipowiarki, choby ino take:

Na zapusty bydzie kónsek tusty!

Na zapusty jydz żur tusty!

Pedziôł Bartek, co dzisiôj tysty szczwortek,

ludzie uwiyrzyli, krepli nasmażyli!

Jak tuste zapusty, to i dóm moge być pusty!

Bo łobjôdanie sie na fajrant karnewalu bezma brało sie łod tego, iże niyskorzij byli tydnie sztramskigo postu i trza sie bóło pożygnać ze tustymi, masnymi warzami. Trza tyż jesce dopedzieć, co polekuśku nastôwôł tyn „przednówek”,  nałónczôs kierego czynsto niy bóło czym futrować gadziny, beztóż przinoleżało jóm wytuc i wećkać coby sie niy utyrmanióła, abo blank niy prziszli na skapka. Zarôzki tyż po północce skludzali ze tiszów wszeli miynsne jôdło i serwiyrowali terôzki ino mlyka, jajca i harynki. Beztóż tyż przijynô sie miano „ślydź” ftore do dzisiôj fónguje.

Tyn czôs festelnych balangów, bigli i biesiadów, te côłkie zapusty (jak inksi gôdajóm – „rozpusty) zetrwajóm (terôzki, i to u nôs nôjbarzij) już łod Nowygo Roku aże do łostatków, aże do „śledzia”, po kierym jes ci ta strzoda popielcowo i fajrant tańcowanio i uciechy. Kajsik żech wyczytôł, że tyn gryfny i dobrotliwy charakter Ślónzôków pokazowôł sie we tańcowaniu, szlitynfartach, szumnych zabawach i kolyndowaniu. Szykowne, wysztafirowane i fest uciyszne dziołchy tropiyli sie, coby wtynczôs nôjść, chycić prziszłygo chopecka skuli tego, iże bez post, po tyj strzodzie popiylcowyj bydzie już na to za niyskoro.

Jesce moja Starka na te trzi łostatnie dni zapustów, na niydziela, pyndziałek i wtorek godali „kuse dni”, kiej wszyjskie szpasowali, fimlowali, kiej sprowiali szlichtady, kiej tańciyrowali bez dziyń i noc do padniyńcio, i kiej jesce modzioki przeblykali sie za żydów, cygônów, tatarów, za dziadów, roztomajto gadzina za: bery, capy, wilki i co tam jesce. Fto by tam co niy gôdôł, te łostatnie trzi dni, te łostatki to zawdy bóła mocka uciechy i szpasu dlô wszyjskich, kiej jesce kôżdy dôwôł pozór na tyn srogi niyskorzij post.

Musza sam jesce dociepnóńć cosik ło „babskim cómbrze”. Wiela gupot idzie posuchać i mocka niyporozumiyniô skuli tego zwyku. Tyn sóm kapelónek Jędrzej Kitowicz pisôł tak, iże „… ino we samym we Krakowie bół tyn zwyk, co we piyrszy postny (!) szczôrtek  handlyry sprawiali se uciycha, najimali muzykantów, przismycali roztomajtego jôdła, nôpitków i na pojstrzodku Rynku, na hulicy, choby i we nôjsrogszym marasie, tańcowali. A kogo ino ze chopów poradziyli tam chycić, cióngli do tego tańcowaniô. Chudobne chopy dlô jôdła i szluku gorzôłecki, same sie dowali chycić a fto by tak ze lepszyjszych ludzi dôł sie tyż bez cufal scôpić, barzij miôł rôd zabulić niźli we tym flapsie – jesce do kupy ze rubymi babami – skôkać.”

Tyn côłki karnewal, faszing zachowôł swoji cychy we wieluch krajach Ojropy i świata. Szłoby sam wyrachować mocka tych roztomajtych faszingów. Sóm ci to: łostatkowy bal na placu św. Marka we Wenecji, nôjsrogszy bal we Rio de Janeiro, Carnival of Binche we Belgii, Carnaval of Salwador de Bahia we Salwadorze, Barranquilla’s Carnival we Kolumbii, bale i parady we Nicei, Carnaval in Chipiona we Szpanielsku, Rosenmontag we Miymcach, Mardi Gras we Nowym Orleanie i mocka jesce roztomajtych i szykownistych kaj indzij.

Napocznóńć by trza łod weneckigo balu łostatkowygo na placu św. Marka. Zabawy karnewalowe we Wenecji idzie zarachować jako nôjsrogszô zabawa ulicznô jakô idzie trefić we Ojropie. Bez côłki „karnawał” kôżdydziyń na tym placu przed bazylikóm św. Marka organizjyrówane sóm maskynbale na kierych wybiyrô sie nôjlepszyjszô larwa. Tyn plac jes tyż ci mianowany nôjsrogszym zolym balowym a to skuli tego, iże  jes łobszyrny i łokolóny gryfnistymi baukómsztnymi cudami. Kiejsik nôjważniyjszô tajla weneckigo karnewalu bóła miyndzy Tustym Szczwôrtkiym a Popiylcowóm Strzodóm ale dzisôj idzie trefić przeblykańców we Wenecji już łod drugigo dnia Godów. Idzie posuchać przi tyj przileżitości nôjlepszyjszych kapeli, muzykantów i śpiywôków. Bali kejsik i sóm Franck Sinatra we tyj Wenecji śpiywôł. Zarôzki ale kole pl. św. Marka jes taki maluśki placyk mianowany Piazzetta, sómsiadujóncy ze srogim placym przed bazylikóm. Zabawy tam sóm pierónym całbrówne a to skuli tego, co stamtónd widać gynał biôły przód kościoła San Giorgio Maggiore, ftory jes na drugij zajcie kanału św. Marka. Sóm tam tyż dwie zojle przismycóne jesce we XII wiyku ze Konstantynopola. Na jednyj styrcy św. Tyjodor (kejsik patrón Wenecji) a na drugij – krzidlaty lyjw. Kiejbych kciôł ino ło tym karnewalu sam łopedzieć, niy nastykło by mi dzisiyjszygo dnioszka a i Wy byście pewnikiym tyż napoczli nynać.

Jednym ze barzij distingiyrówanych faszingów jes karnewal we Wiydniu. Kôzdyrok we samiuśkim Wiydniu bajstluje sie cosik kole trzista balów. Na przecam, we tym czasie côłkô Austrijô tańciyruje ale nôjbarzij znómiynny jes Zilwester we Wiydniu. Spómniôłech ło Zilwstrze, bo wtynczôs sie karnewal napoczynô festym cysôrskim we Hofburgu. Ale nôjważniyjszym jes srogi fest, bal we wiydyńskij Staatsoper. Jes ci na niym chnet trzi a pół tysiónca pôr a pojstrzód nich króle, ksiónża, politykery, gwiôzdy telewizyjne i côłke inksze wytwórne towarzistwo, znômiynity gyzelszaft ojropyjski. I wiycie! Kôżdy, ale to kôżdy wiydyński bal napoczynajóm modzioki (take ze lepszyjszyj asisty) … szykownistym polónezym!

Nôjbarzij wywołanym karnewalym jes tyn we Rio de Janeiro. Niy byda sam za tela ło tym rzóndziół (boch już niy rółz to eklerowôł) ale musza spómnieć co, tradycjô brazilijskigo karnewalu sióngô połowiny siedymnôstygo wiyku (gynał to roku 1641) a samô zabawa poradzi zetwać piyńć dni i telaż nocy. Co ci tam idzie łobejzdrzić, to same miarkujecie a mie sie sam ino spómniôł stary Pelka, ftorymu przi telewizorze gybis wyleciôł z gymby jak uwidziôł te wszyjske côrne i cycate dziołchy, ftore tańciyrowali sztyjc i jednym ciyngiym ta ichniô samba.

Deczko inakszij jes ze łostatkami na … Kubie. Wiycie! Tam fajrant karnewalu jes ci już we grudniu. Jes to take Las Parrandas we Remiedion. Richtik szlus ze faszingiym jes tam 24 grudnia. Ale jes jesce i inkszy fest. To take ci fajrowanie łostatków we „Tropicanie” na łobrzyżach Hawany. Ta „Tropicana”, to jes taki ichni „Moulin Rouge” ze rewiôm tańca, akrobatiki i śpiywaniô. Postawiyli tyn kabaryt gynał siedymdziesiónt lôt tymu nazôd (fajrowali gyburstak we grudniu łóńskigo roku). Ło tym sie wiela niy szkryflô, niy gôdô, bo przecamć tyn Fidel (i jejigo bracik Raul) terôzki niy sóm we mółdzie, a kiej ci my jesce sie choby ipty prziflostrowali do Hameriki, to już blank niy idzie ło tym gôdać, a tym tuplym sie jesce kwolić, co to sie widziało. A jô – i moja Elza – my to widzieli. Ta côłko „Tropicana” we grudniu, kiej u nôs bóła zima a tam …

Ludzie! Te poseblykane dziołchy i … tyż te stare purty (ze Miymiec i Kanady), kiere przifurgli, przikludziyli sie tam ino, na isto ino, skuli tych szykownistych, gryfnych i sagich dziołchów, ftore możno niy sóm zawdy take mode, nó ale, kiej łogibajóm sie gryfnie, to żôdyn stary knaker niy gawcy we metryka, pra? Ale naółczôs naszych łostatków u nich jes inkszô impryza. Jes to Habanos Festival we Hawanie, znacy sie – Miyndzynarodowy Festiwal Cygar. Alech ło tym sam już kiejsik rzóndziół i niy byda tuplowanie lynzyka drził.

Jesce ci inakszij możno jes we miymieckij Nadrenii. Same Nadryńcyki gôdajóm ło jejich karnewalu jako ło pióntyj porze roku. Podanie jak we gryfnyj Brazyliji, wszyjske karnewalowe gyzelszafty rychtujóm sie pierónym dugo do tyj zabawy. Jes ci to ale ździebko dziwocne, bo napoczynô sie u nich karnewal we Moguncji (ale tyż i we Köln, Düsseldorfie, Bonn) gynał – dejcie pozór! – jedynôstego listopada (jedynôsty miesiónc) ło jedynôstyj jedynôście.

Takim cyntróm miymieckigo karnewalu jes graniczóncô ze Francjóm północnô Nadrenia-Westfalia, kaj ta pióntô póra roku jes ci festelnie sówicie podlywanô ankoholym i biyrym. We łostatni szczwôrtek (we tyn nasz tusty szczwôrtek) faszingu mianowany Weiberfastnacht w Nadrynii i Westfalii baby festelnie nalipynsztiftówane, ze srogimi szerami, nożyckóma w gościach łobrzinajóm chopóm … (nó, niy to co myślicie) ino … bindry, szlipsy. I tyż kôżdyrok we tyn Weiberfastnacht na czas 11.11 kieladziesiónt tysiyncy poprzeblykanych we farbiste kostimy babów wkrôczô,  piere do ichnich rathausów we Düsseldorfie, Bonn, Kolonii, Akwizgranie, Moguncji i inkszych miymieckich miastach, coby łoberznóńć byamtróm jejich szlipsy i erbnóńć zimbolicny klucz do miasta przijimajónc włôdzô. Nó, i na łostatek jes jesce Rosenmontag, istne szalyństwo karnewalowych paradów, wrzeskliwyj muzyki i do kupy ze ugarniytównymi fórami przebiyrańców, ftorzi ciepióm naobkoło roztomajte maszkyty, kwiôtki i maskótki. Jesce wszyjske tyż wrzescóm (we kôżdym miyście deczko inakszij) choby nôjynte, na tyn przikłôd: Kölle Alaaf – jak we Kolonii. A bez tyn côłki czôs królujóm gorke wusztliki i – jak to u Miymców – biyr i wrzawe wino.

We Francyji, u Żabojadów tyż organizjyruje sie roztomajte impryzy, lampartyje  i festy. Łosobliwie łodznôczô sie tradycjô ze Nicei a ja tóż, fóry mimów (takich ichnich Irków Krosnych), ftórzi łodgrôwajóm, markiyrujóm żywe łobrôzki.

Mianuje sie to Cote d’Azur, znacy sie – Kwiôtkowô Haja. Wszyjske rychtujóm na tyn czôs roztomajte przebleczyni, garniyrujóm hulice i we gotowóści styrcóm tancyrze, szpilmany, akróbaty i muzikanty. Wszyjske niy poradzóm sie doczkać na te parady i beztóż szlukajóm po lekuśku kir (to jes ci ichnie wino ze zôftym). He, he kiejbych tam ino móg terôzki być, rychtowôł bych sie do tańcowaniô ze jakóm, chocia jednóm, modóm, szykownistóm i szekuladowóm dziołchóm – samby … Eee tak, stary pierdoła…

Nó, i zbliżô sie ta godzina „nul”.  Hulice wypôłniajóm sie srogim tulmym przeblykańców. Bali i policajty, te łod reskiyrowaniô ruchym, sóm przeblecóne za kasprów. Ze daleka słychać głósy trómpyjtów i trómbónów. Na Quai des Ētats-Unis paradnie krôczajóm tancyrki we farbistym przebleczyniu, roztomajte heksy, akrobaty na bachsztelcach, mimy i dmuchocze. Niy moge blank brachnyć na tym feście Maurów, roztomajtych drachów, flyjdermausów i legyndarnygo tojfla Babou. Dôwnij, za starego piyrwyj – a tracycjô sióngô XIII wiyku – ludzie ze larwami na gymbach ciepali naobkoło jajca i mółka. Terôzki to ino ciepióm kwiôtki mimozy i ku tymu „kónfeti”.

Jakech gôdôł, faszing zachowôł swoji cychy we wieluch krajach Ojropy. We Czechach na tyn przikłôd, te łostatki tyż napoczynajóm sie we Tusty Szczwôrtek i na isto, i tam wiyrzi sie, co masne, fetowne jôdło garantiyruje zdrówie bez côłki nastympny rok. Nôjwiyncyj uciychy jes ci ale we łostatniô niydziela karnewalu i szlus we wtorek ło północce przed Popiylcowóm Strzodóm.

Na Morawach juzaś nôjważniyjsze jes zbijanie, świniobicie i to zwtkowo ze familijóm, przocielóma i napytanymi byzuchantóma. Musowo ćko sie warzónô świnskô kłymbowina, ichnie „knedliczki”, szołdry i ku tymu – festelnie ważne – biôłô kapusta.

We Szwajcaryji tyż bajstlujóm roztomajte parady, korowódy, roztoliczne miyjske i wiyjske zabawy uliczne przi łogrywaniu damfkapeli. W Lucernie nad rzykóm Reuss łostatki, to tyż na przidôwek pożygnanie zimy.

Niyzwykłym  fajerym jes „Poklad”, ftory łodbywô sie na jednyj ze chorwackich wysp. Zdrzódła prawióm, co łobchody, tak już fest ugróntowanygo we naszyj  krześcijańskij kultórze świynta, wandlujóm sie ze IV wiyku a bół to fajer na czyść Dionizosa poświyncóny uważowaniu życiô, budzóncyj sie przirody i naródzinów wiesny.

Juzaś we Rijece (we Chorwacji) tyż łod strzydniowiycza fajrowali karnewal. Jesce jakiesik sto lôt tymu nazôd razinku tukej fajrowali karnewal nôjbarzij lautownie. Cugi przeblykanców i maskynbale, we kierych udziôł brała ślachta cyzarokowo i madziarskô, ruske ksiynżny, miymiecke baróny, grofy i gryjfinie ze côłkij Ojropy – twórzyli całbrowny tygel kultórowy.

Trza sam jesce możno dopedzieć, iże tyn łostatni wtorek, łostatkowy wtorek jes fajrowany we niyftorych dziydzinach jako „Mardi Gras” (ze francuskigo – tusty wtorek). Jes ci tak u Ynglynderów, we Hamerice i Australii. Tyż jesce ci u tych  Ynglynderów, ale i we Irlandii, Hamerice i Australii, mianuje sie tyn dziyń „Shrove Tuesdey” i jes przileżitościóm do parszczyniô ajerkuchów. Stónd tyż jesce inksze miano – „Pancake Tuesday”. Miymce i Cyzaroki zajôdajóm sie tyż kreplami, ftore mianujóm „Donut” abo „Berliner” a we Szwcji i Finlandii –  tradycjóm sóm kyjksy ło mianie „Semla”, ftore sóm podane na winbojtle ale we pojstrzodku majóm filóng mandlowy abo marcypanowy ze szlagzanóm.
I Wiycie! Na łostatek spómniôł mi sie łobrôzek, kiery my ze mojóm Elzóm widzieli we Ermitażu we Sankt Petersburgu (dôwniyjszym Leningradzie).

Jes ci tam malónek Jeana-Leona Gerome pod takim mianym: „Pojedynek po balu przebierańców”. Tyn malyrz twórzół ino łobrôzki sagich babów, ale tyn jedyn łobrôz jes ci inkszy i … możno ino mie sztimuje sam do tego, coch dzisiôj nałozprawiôł.

Nó i to by możno na dzisiôj stykło a łozprawiôł, gôwyndziół jak zawdy we sobota

Ojgyn z Pnioków