Familijne spiyrki i … polske stroszki … 9 stycznia 2010r

Nó, tóż mómy już yntlich po tych wszyjskich szumnych fajerach … po Godach, Zilwestrze, Trzech Królach i dwatydniowym fajrowaniu. Wszyjske pewnikiym juz przijńszli do sia, sóm już monter (jô, tyż, jô tyż!) i terôzki mogymy ci tyż już  połozprawiać ło bele cym, ale jesce letko tyż sknółtlowanym ze tymi łóńskimi Godami i fajrowaniym, bo śmiytło mi to, aboch i niy miôł przileżitości skorzij spómnieć jesce łod niyftorych zachach skuplowanych i ze krisbaumym i … ze familijantóma przi Godach. Nó, ale … jadymy podle raje:

Chojna, krisbaum mô nóm garantjyrować szczyńści i darzyni. Tym sporzij, im gryfnij jes ugarniyrowanô. Sztiblowanie, galancyni chojnów na Dziecióntko, na Gody wlazło już do świóntycznych regli blank niydôwno. We XIX w prezidynty Hameriki, królewskô familijô u Ynglynderów i ruske cary napoczli szacić sroge zole we swojich palastach zielónymi chojnami – zimbolami nowo narodzónygo Synka Pónbóczkowygo. Skorzij ta tradycjô garnirowania jedli i świyrcoków na świynta utwôlóła sie we Skandynawii i Miymcach, kaj ci srogim miyłóśnikym prziłozdobiyniô, urychtowaniô chojny bół Marcin Luter. A jesce skorzij we czasach przedkrześcijôńskich, wiycznie zielóne stromy uważowali zawdy pogóny, niyznobogi.

Kajsik kole 150 lôt tymu nazôd, kiej ludzie niy byli tak nabónckane wszelijakim jôdłym i roztomajtymi dobrami jak terôzki, krisbaum garniyrowali maszkytami i roztomajtymi ółbstami. Na zielónych astach wiyszali roztomajte ci feferkuchy i futermyjloki,nó i  pónki (zimbole rajskigo jabka Jadama i Yjwy, i łodkupiyniô piyrworódnygo grzychu beż Pónjezuska), łorzychy (zaobycz posztrajchowane na goldowo i strzybno – jako zimbol bogajstwa i dobrobytu), kyjkse na szimel gwiôzdków (gwiôzdki mieli pokazôwać dróga wandrusóm). A te wszyjske do kupy łozdoby i garniyry geldowali gyszynkóma dlô tego ci nowo narodzónygo Krystusa. Szpica chojny prziłozdóbiano zilwetóm janioła (miôł sie łopatrować dziydzinóm) abo srogóm gwiôzdóm na pamióntka gwiôzdy betlejymskij, kierô wiydła króli i pastyrzy do betlyjki. Ku tymu przidôwali tyż dwanôście świycek – tela, wiela jes miesiyncy we roku. Postymp techniczny blank łodmiyniół niy ino styl życiô ludzi, ale i ku tymu godne prziwyki. Świycki łostali wyprzite bez te lampecki krisbaumowe a plac pónków, jabek – zajyni glaskugle.

Chnet we kôżdym kraju istniyjóm inaksze tradycyje garniyrowania godnych stromów. We Hamerice widziane sóm łozdoby, ftore niyskorzij idzie wećkać; do regli przinoleżóm cerwióno-biôłe fefermynckowe bómbóny na gysztalt ajcapów abo tyż i kryków. Hamerikóny łobwiyszajóm ta chojna tyż jesce apluzinóma, łorzechami a bali i tym ichnim … popcornym. Sroge chojny trefić idzie niy ino we dómach ale tyż i na wszyjskich hulicach hamerykóńskich miast. Szprymne Jankesy gôdajóm, iże wiyszajóm na tych ulicnych stromikach garniyry, ftore nadôwajóm sie do jedzyniô, coby płużyli za jôdło dlô przefurgajóncych ptôków.

We Japónii juzaś miasto czynstych we Ojropie i Hamerice jedli i świyrcoków garniyruje sie na Gody cwergowate sośniczki. Na kruchkich astkach wiyszô sie roztomajte gracki ze papióru zbajstlowane poduch ichnigo kómsztu „origami”. Nôjczyńści używanymi zimbolami sóm żurawie i żółwie, ftore majóm ludzióm garantjyrować darzyni i zdrówie.

Ojropyjskô juzaś ci mółda na łozdoby chojnowe diktyruje łokryślóne regle – nôjważniyjsze, coby krisbaum łobrychtowany bół we jednakim sznicie. Tyn ci zwykowy sznit zakłôdô użycie roztomajtych fliterków, ciaćkow, janiołków abo klinglików jednakij farby. Moderny terôzki sznit elekstrycny – blank inkaszij, na prociw – dowo pole do popisowaniô sie, do fantazjyrowaniô. Na krisbaumach prziłozdobiónych na tyn szimel wiyszô sie niy ino roztomajte siekate, farbiste glaskugle ale ku tymu tyż jesce zbajstlowane bez sia papiyrzanne kety, łozdoby ze słómy, pirórecek abo wydmuszków. We mółdzie sóm tyż roztomajte betlyjki, żłóbecki ze słómy.

Łogrómnucne chojny ustôwiane sóm zwykowo przed Bazylikóm św. Piotr na Watykanie, i kôzdyrok przijyżdżajóm ze inkszych zajtów świata (łóńskigo roka chojna bóła łod Belgijoków ze Ardynów, i bóła srogô bez trzidziyści myjtrów i wôżyła śtyrnôście tón). Brazylijskô sztucno chojna, ftoro postawiyli łóńskigo roka we Rio de Janeiro bóła 82 myjtry srogô, wôżóła 530 tón i trefióła ci do Ksiyngi Guinnessa. Postawiyli ci jóm na pojstrzodku jyziora Rodrigo de Freitas i kôżdy wieczór rozblyskuje na nij chnet 3 mln krisbaumowych lampecków.

W dziydzinach, kaj chojny niy rosnóm, ludzie wypokopiyli juzaś inksze knify.  Chińcyki garniyrujóm cwergowate drzywka mandarinowe abo apluzinowe kandiyrowanymi ółbstami, ółbstami we cukrze.  We Meksiku – podanie jak i we inkszych gorkich krajach – chojna zastympuje palma. We Kolumbii blank niy sztigluje sie stromów, natómiast girlandóma lampecek, ftore pôlóm sie bez côłki dziyń, łobwiyszô sie chałpy, łogrodzynia, kościoły i zwónice. Duge ci lyńcuchy strokatych fóncelków przibiyrajóm gysztalt janiołków, klinglików i lecy jakich  gwiôzdecków.

We Nowyj Zelandii takim ichnim krisbaumym jes „pohutukawa”, takô ci zorta merty, kierô napoczynô kwiść we grudniu. Wyjzdrzitocerwióne kwiôtki tyj pohutukawy sóm gryfniste same we sia. Na Filipinach łozpowszychniónóm godnóm garniyróm sóm girlandy ze palmiannych liściów i kwiôtkow, ftorymi garniyruje sie dźwiyrza i łokna chałupów.

We Japónii tyż jesce ze przileżitości Godnich Świónt i Nowego Lata  robi sie take „kadomatsu” – zbytkównie szpricowane kómpozicje ustôwiane rajóm kole wchodu do chałupów. Te kadomatsu majóm garantjyrować szczyńści i darzyni wszyjskim dómownikóm. Tóńsze i pomiyrniyjsze warijanty godnych stromików robi sie ze astków wiyrby i bambusa. Kómpozycyje garniyruje sie kuglikóma ze rajsowyj mółki. We Africe bożonaródzyniówe gracki wiyszô sie na tamesznych baobabach, a we Wietnamie – na bambusach. We Izraelu juzaś we szpecijalnych chowaniach flancuje sie jatelinki, klôsztorne chojki, kiere niyskorzij łozdôwane sóm wszyjskim chyntliwym na świynta.

Trza sam jesce na łostatek dopedzieć, iże chojny prziłochyndożóne gwiôzdkóma i świyckóma idzie ujzdrzić na takim „miedziorycie” miymieckigo malyrza i grafika ypoki łodrodzyniô Lukasa Cranacha Starszego (1472-1553r) a tak na isto piyrszy rółz we 1597 r we Bremie tameszne rzymiyśniki ugarniyrowali miyjskô chojna, coby przi nij fajrować Gody. Do Francyji tyn zwyk przikludzióła jedna  miymieckô ksiynżnô, Helena Meklemburska, kiej sie wydała za takigo ksiónża Orleanu. Do Polski tradycyjô godnyj chojny przikludziyli miymiecke … protystanty na przełómie XIX i XX wiyka.

A terôzki już jadymy dalszij. Zawdy u nôs na Pniokach łod Wilije aże do Trzech Króli fyrtali pastuszki. Żôdne ci tam amerikańskie cudoki ze tego „halołinu” ino te nasze Herody, śmiertki, janieli i inaksze przebiyrańce. Jakisik srogi angyjber pedziôł bół, iże wszyjskie duchy, stroszki, utopce, strzigi i inksze roztomajte strachy stracóm sie do imyntu, kiej technika i tyn côłki „postymp cywilizacyjny” pójńdzie ci fest do przodku. Ino cosik mi sie zdô, co to jes psinco prôwda. Stroszki i beboki jak byli, tak sóm, a roztoliczne duchy kiej straszyli tak i dalszij strachajóm. Nó, bo dejcie terôzki festelnie pozór!

We roztomajtych cajtóngach napoczli ciepać (co, tam napoczli? jadóm durch i jednym ciyngiym!) bele jake ałsdruki na ta naszô III Rzeczpospolito i ichnich wszyjskich byamtrów. Znacy sie narychtowali stroszków i utopków, ino tela, iże blank ci  inakszych jak piyrwyj byli. Za starego piyrwyj to te stroszki strachali we grubach, na szachtach, we starych chałupach a ludzie słajziyli sie zawdy na łodwieczerz po chałpach, baby zicniynte we jednym winklu choby heksy na sabacie, chopy we drugij ece … i łozprawiali roztomajte gyszichty ło tych wszyjskich strachach i skuplowanych śniymi powiarkach. Terôzki ale je blank inakszij. Ludzie ci sie lygajóm na zofach, szeslóngach i kaj tam fto poradzi, ze modernym „drinkiym” w gracy i gawcóm sie we telewizyjor. I tyż ino beztóż, coby ło bele jakich dziwach suchać, tela ino, iże „światowych”. Kiejsik ludzie berali fest ło Frankensteinie i sie go bôli, a terôzki faflajóm ino ło jakisik ci tam Ojropyjcykach ze Brukseli lebo ło Miymcach, kiere zebieróm pampónióm naszô polskô ziymia, i tyż straszóm ci nôs tym wszyjskim, choby bebokiym.

Ludzie sie boli piyrwyj rzgmotów, elekstryki, bany, ałtoków a terôzki UFO, atómów, bin Ladena, Koreańców i … Unii Ojropyjskij (ale to ino te niyftore nawiydzóne łod tatulka Rydzyka, Lecha Aleksandra Srogigo, abo Richarda Henry’ego Czarneckigo, coby już ło roztomajtych Kurskich niy gôdać). I to by ci bół blank maluśki „Pikuś” (nó, pón Pikuś) kiejby niy ta côłko świnsko gripa, ta ci łoszkliwo gowiydziô influynza. Ludzie! Wszyjskie łoszkliwce łod tych roztomajtych medikamyntów, wszelijakij mediciny sztyjc ci nôs straszóm i kôżóm sie szcypić na ta gripa, ftoro tak by tak kôżdy roka sam u nôs jes, ino sie tela łó nij niy gôdô. Ale wszyjske (do kupy ze tym Kochanowskim – bezmać tyż gyhalt mô łod tych medicinowych fachmanów), jargajóm sie, iże szczypiónków ci u nôs niy ma, a kiej jich spytać eźli sie tyż zaszczypióm – gôdajóm: za Boga NIY!

Ale wiycie fto ci nôjbarzij pôra lôt tymu nazôd strachoł sie tego, iże my Polôki wlejźli do tyj Ojropy? Nôjbarzij to, to lygło na leberkach tym Polôkóm, kierzi ci wycióngli ci do Miymiec, tym wszyjskim – jak to gôdajóm – Miymcóm ze „łodzysku” (nó, i tym, co sóm we Szwajcaryji, jak jedna moja kamratka – tyż). Byli ci u mie dwa kamraty, kiere zarôzki jak my zrobiyli tych inżiniyrów we Gliwicach, pitli ci do Miymiec i tam do dzisiôj sóm.

– Wiysz, Ojgyn – pado jedyn śnich – Wy Polôki to byście wszyjsko ci darmo kcieli, wszyjsko kcielibyście wycyganić i coby ino na wôs Miymcy musieli fest bakać! Forsztelujecie sie tyn ałsdruk? WY POLOKI? Bo łóni (gynał jak i jedna moja internecowo kamratka Maryjka) to już sóm przeca richticzne Miymce abo te ci Ynglyndery lebo Szwajcary … nó, Ojropyjcyki, pra?

A mie po gnyku mrowce tyrajóm, kiej pomyśla, iże śniymi byda musiôł być we tyj Ojropie. A … miało być dlô szpasu.

Wszyjskie znómy i wôżymy se nasze ci świóntyczne tradycyje. Chocia, tak po prôwdzie, nasze prziwyki to niy tela pastyrka, godne łoryńdzie papiyske abo prezidyncke, wiela familijne spiyrki i słepanie gorzôły. Zwykowo już familijne haje i krach kôżdyrok wybuchajóm kajsik kole tego Narodzyniô Pańskigo, kole Godów. Idzie to możno poskłôdać tym tuplym tak:

We takij strzydnij, przeciyntnyj familiji piyrszô szokulada jes ci wećkanô kajś ło pół dziesióntyj z rańca we piyrszy dziyń Godów a już ci śćwierć na jedynôstô napoczynô sie piyrszô familijnô breweryjô. Zatym ło jedynôstyj napoczynómy wrzesceć na dziecka a trzi śćwierci na dwanôstô – i niy jes ci to na isto cufal – szlukómy piyrszego sznapsa. Wilijnô órgijô łotwieraniô pakytów, gyszynków i słepaniô zektu ze apluzinowym zôftym (taki ci przikludzóny łod Ynglynderów moderny zwyk u roztomajtych zabranych klugszajsrów i angyjberów-Polôków), to jesce jes ci na isto blank ajnfachowe. Dziepiyro po pastyrce (możno w miesto pastyrki?) bestyjske, łobłyndne ci ćkanie maszkytów wszelijakij zorty i słepanie gorzôły, to jesce psinco ku szturmowanióm i breweryjóm jake sie wyczyniajóm we miychcóncym świytle, blyndowaniu kóminka, ftore skutnie burdajóm launa i sztimóng tego – taki ci przeca miôł być – nôjszczyńśniyjszygo dnioszka w roku.  Przeca świynto, fajer to niy lecy jaki ajnfachowy dziyń ale ci cusztand naszego filipa, naszygo pomyślónku. Jest ci to bina na ftoryj łodgrowómy marzynia ło szumności i galantności. Jedzino wteda zgłóba polygô ci na tym, iże kôżdy ze familijantów fónguje poduk wôśnygo dryjbucha, scynaryjusza, a dyć tóż efekt przipóminô barzij kónsztiki Ayckbourna, Harolda Pintera niźli bôjki Andersena.

Głownô babskô róla łodgrôwô pani dómu, znacy Mamulka, ftorô ci wiela tydni strôwióła na rychtowaniu. Łogrómnucnóm ciynżobóm stworzóła scyneryjô poskłôdanô ze herskich świycek i inkszych gyszmektnych sztafirów. Côłko tyż chałpa ugarniyrowanô i wszyjsko ci wyglóndô tak szykowniście, iże blank dych zapiyrô w dudach. Aże do czasu, kiej ze szlafcimra na wiyrchu już ci ze srogim larmym wykulô sie côłkô familijô, kierô na szlag zagarusi słody papióróma ze gyszynków a zatym jesce łodmówi wysztiglowaniô sie dzisiôj we niywygódne niydzielne prziłobleczyni.

Zazeszłego wiyczora łojciec niy spôł do niyskora, bo pakowôł gyszynki, ftore kupowôł we panice na łostatni driker. Terôzki jes ci już ło krok łod wybuchu ściykłóści, a côłko zituacyjô pogôrszô jesce i to, iże latoś uzdôł se, iże sóm narychtuje świóntyczny łobiod – możno skuli Roberta Makłowicza, Pascala abo Okrasy, ftorzi przekónali ci go, co to za piyrsze jes festelnie chopske, a za druge – blank ajnfach i letke. Kole połednia we kuchyni włôdô „kulinarny” rojmóng i fónki-szmaty-aparaty, a łojciec, przezywajónc jak szwiec, wrzescy na dziecka, coby łodłożyli ta diosecko kómputrowo gracka i yntlich łostrugali kartofle.

Doskwiyrne i łostudne dzieciory rizikujóm, iże utopióm sie we fasce ze wodóm, ftorô styrcy wele chałpy. Cwilingry (bo, i take we poniyftorych familijach sie nojńdóm) wstali już ło szczwôrtyj na rozwidnioku, wećkali za tela szokuladek, kónfektów i dostali takigo szwóngu, iże idzie pedzieć, co majóm te moderne łostatnio sam i u nôs ADHD … nó, sóm poszczelóne jak sto diosków. Wiynkszóść przedpołednia śleciala na łocałbrowaniu sie gyszynkóma, na ftore Dziecióntko (co jô bajukóm Dziecióntko? …faterek) musiôł wybulić côłki swój gyhalt. Terôzki dziecka wrzescóm na sia wzajym, popsowali jakosik gracka i we côłkości sóm sprzykne i niy do wydziyrżyniô jak mało kedy.

Beztynczôs starziki sóm śmiertylnie zlynknióne takim Wiycie „nieokiełznanym materializmem współczesnych” modzioków, ftore blank ci sie niy radujóm na widok pakslika ze radijokiym do poskłôdania ze tajlów abo fligerka w tajlach, tyż do posklyjbowaniô. Ółma góśno winuje, ancajguje ci łojców, natyczôs kej Starzik, naprany w trzi dupy przedłobiydnim dżinym ze tonikiym, napoczynô nynać i chyrczeć z letka szpasownie, co wywoływô wajanie i narzyczki côłkij familiji, iże niy blank i do łostatka słychać gôdka i muzyka tych powtórków starych fylmów, kierych bez 600 godzin narychtowała na Gody naszô „misyjnô” i fest nawiydzónô telewizyjô.

Kiej tyn świóntyczny miszóng ło srogij siyle ściyrpnie wre, dociepmy do niygo jesce spyśniałych świekrów, ftorzi wkarujóm na zicher dó nôs ze byzuchym, i ci tyż niy majóm blank anóngu ło reglach we naszyj chałpie, ło – jak to móndroki tuplikujóm – „Prawach Obowiązujących w Naszym Domu”. Zaziyrajóm krziwo, świdrzóm kiej kolyjny fróp wyskôkuje ze flaszki, i słówióm dufne uważowanie, iże ci te godne gyszynki godzi sie łotwiyrać blank na łodwieczerz po wieczerzy. Nó, i jes jesce ku tymu pies, ftory ścióngnół ze stoła paket kónfektów ze likyrym (ja, do kupy ze tisztuchym) a terôzki wlece po zegródku pozłótkô ze szokulady i lamyty krisbałmowyj. Modzioki beztynczôs szlajajóm ci sie wszandy we taki  doskwiyrny sztrich, kaj ino kukniesz i belóntajóm palicóma we rytmus muzyki ze iPodów.

Nó, ale jednakowóż człónkowie wiynkszóści familiji już tak kole siódmyj na łodwieczerz łoznôjmiajóm wafynruła, zawiyszynie bróni i napoczynajóm grać we lecy jake gry, koblujóm (to te starszyjsze) abo prziflôstrujóm ci sie wrółz do kómputrów, coby przetrowić te pôra godzin jake łostali do śniku. Nó, i możno kole pół dwanôstyj lygajóm do prykoli i tak ci tyn nôjgryfniyjszy dnioszek we pónbóczkowym kalyndôrzu dokulôł sie ku łostatkowi. A pó niym nastowo drugi (abo i trzeci, jak latoś) dziyń Godów, kiej już wszyjskie sóm tak usiotane i fest łoklapnióne, i ku tymu majóm taki łoszkliwy kacynjamer, iże już nicego łod życiô niy mogóm sie spodziôć. Jedzinóm nadgródóm bydzie dziyń przetrowióny na błógim zgniylstwie. I, ludzie, coby docióngnóńć jakosik do … Wielkanocy!

He, he i to by możno na dzisiôj stykło a berôł, gôwyndziół i – jak poniykedy – wynokwiôł

Ojgyn z Pnioków