Karnewal, bakusy côłkim pyskiym …                         16 stycznia 2010r

Nó, tóż mómy tyn karnewal, bakusy côłkim pyskiym. Łozkulało to ci sie nóm na côłki karpyntel. Chocia, jô kiejsik miôł ci tyn karnewal na isto festelnie rôd ale … łostatnio to tak jakosik możno mynij mi sie łón zdo, możno już niy ta uciecha mie we tym styczniu a po zilwestrze biere. I blank ci niy miarkuja po jakiymu. Możno to skuli tego, iżech jes już bez dwadzieścia kilo … starszyjszy, a możno i moja Elza tyż już niy jes tako wizgyrnô jak kiejsik … pierón to wiy?

Ale …he, he, he połozprawiać to jesce ło tym moga, prôwda?

Nó, tóż jadymy podle raje. Tak na isto te côłkie zapusty jesce za starego piyrwyj napoczynali sie zawdy dziepiyro ci po Trzech Królach. I beztóż tyż niyftore we ta łóńsko sobota pokwanckali sie do kupy na te moderne, piyrsze bale, piyrsze latoś tańcowanie, na ta łostuda, po ftoryj ci sie niyskorzij bez côłko niydziela poniykere niy poradzóm spamiyntać. A te zapusty to latoś zetwajóm ci ino do szesnôstego lutego. Ale taby tak niy ma letko to bydzie szczimać. Fajrant tych ci zapustów to tusty szczwôrtek – abo jak nasze starki gôdali – cómber (tyż fónguje jesce miano – babski cómber), zatym ci tyż łostatnio balangowo sobota i „ślydź” po kierym kapelónki bydóm ci suć nasze palice hasiym.

Wiycie! Tak po prôwdzie tyn „babski cómber” to ci bezmać dôwno tymu nazôd wypokopiyli krakowskie handlyry, kiere ci śpiywali, tańcowali na sztrekach i smycyli na sznurze, na postrónku słómiannego kaspra (mianowanego gynał: cómber), coby go niyskorzij na rynku łoztargać blank na kónski. Gôdajóm tyż, iże jes to zwyk przismycony jesce ze dôwniyjszyj Marchii Brandenburskiej, ale ło tym już niy byda łozprawioł, coby inkszym, do tego możno jesce krakowskim szpyndlikorzóm, ryklamy sam niy bajstlować.

Terôzki sóm (juzaś) roztomajte srogie, dupne bale. Take nikej kôżdyrok bal na ftorym łoznojmiajóm „Szportowca Roku”. Latoś mô to być we łostatniô sobota stycznia ale jakech tak gawcół inksze lata we tyn telewizyjor, co tyż sie tam na tym fajerze wyrobiało, to mi sie spômnieli słówecka jednego richticznego, chocia warszawskigo, wicmana –  Wiecha (Stefana Wiecheckigo):

„Kumy kochane i proszęż grandy, co choć nie proszona jasna cholera ją wi jak się tu na waleta dostała… do stołu się nie pchać, każden swoje wypije i takież samo zakąsi…”

Ja, bo i take ci tam byli na tym balu. Ale, to już niy ma moja utropa chocia werci sie spómnieć i ło Adamie Małyszu (pôra razy nôjlepszyjszy szportler, chocia terôzki to sie cheba już wypolół), ło naszyj ślónskij dziołsze Otilce Jędrzejczak, ftorô my ino miarkowali we badykostimie a terôzki barzij ci już wywołano skuli tańcowaniô, ło Robercie Kubicy abo tyż ło Leszku Blaniku ze łóńskigo roka, ło ftorym sie już terôzki blank niy spóminô. Ale zawdy sóm i take (niy byda jich mianowôł, bo sie niy werci), ftore kiej sie jesce dwa-trzi razy wryjóm na krziwy ryj na tyn bal, to możno i rykord Guinessa erbnóm skuli tego, iże jim sie udało być na tyj balandze piyńćdziesiónt razy. Bóła ci tyż kiejsik na takim „balu” jedna gryfnô pôrka, szpiker i szpikerka ze naszyj „misyjnyj” telewizyji, kierzi zawdy we nôjważniyjszym mómyncie wlazowali, wryli sie ze cedzitkami przed kamyra i łozprawiali ło bele cym choby nôjynte. Przeca tyż to wiycie, iże take moderne bale niy mogóm sie łobyjńść bez „wodzireja”, wiycie takigo ichniego Andrzyjka Misia. Ino, iże niy zawdy sie jim udo łapnóńć  jakigo wigyjca, kocyndra, kiery by richtik poradziół i zabawić, jakisik szykowny wic łopedzieć i łozkulać ta côłko czelodka podwiyl ci jesce piyrszyj halbecki niy wysłepie. Moja sómsiôdka Majzlino niy poradziyła sie kiejsik nadziwać, iże trefiyła na takigo „wodziryja” na balu we łochrónce, kiery kôżdy wic popśniół, spolół.

– Wiycie, panie Ojgyn – pado ci łóna kiejsik ku mie – tyn istny na tyj balandze, kaj jô ci bóła ze mojim Bercikiym, to ciyngiym brôł sie do łozprawiania wiców, ale już po piyrszym, ludzie tak tómpali, taki prask robiyli, coby zarôzki ślazowôł ze tyj biny i dôł sie pokój ze łozprawianiym. Niy to co wy, panie Ojgyn.

– A dyć niy gôdejcie Majzlino, niy godejcie, bo jesce fto usłyszy i byda musiôł i   jô deptać tam, kaj mie niy napytajóm. A wôs to sie ino błozny trzimióm. Ale do błoznów, do wiców to przeca trza mieć grajfka. Znać wszyjskie knify przi jejich łozprawianiu.

– Tyż mi mecyje, knify, grajfka. A jake ci to knify sóm przi bajdurzyniu wiców, szpasu? – pytô sie mie Majzlino.

– Kiej byście Majzlino niy mieli pod górka do szuli (i suchalibyście mojigo tuplikowaniô po łóńskorocznyj „Barbórce” ło kómszcie łozprawianiô wiców we Radiu Piekary), to byście wiedzieli, iże już za starego piyrwyj, za staryj Polski jedyn istny, Stanisław Ligoń gynał wytuplikowôł jakie sóm zorty tych, kiere wice łozprawiajom.

– To aże pôra zortów jes tych beroków, panie Ojgyn?

– Ja, sóm ci śtyry zorty tych co wice łozprawiajóm tela, co jô już sam tego tuplowanie by byda gynał eklerowôl. Spómna ino, co piyrszô zorta to sóm ci te wigyjce, kiere przi łozprawianiu majóm fresa sztram, ze powôgóm, a juzaś te co suchajóm, poradzóm puknóńć łod śmiychu lebo trzimióm sie za basika, coby sie niy pojscać. Drugo zorta, to sóm take, kiere sie chichrajóm do kupy ze tymi, kiere suchajóm takigo kocyndra. Trzeciô zorta, to take wicmany, ftore same sie chichrajóm choby yjzle a te co suchajóm, majom jankorne i smutne fresy, choby byli na smyntorzu przi pochowku. Łostatnio zorta to szpasowniki (lebo jejim sie ino tak zdowo, iże sóm szpasownikóma) przi kierych ludziska chytajóm wrółz za zesle, szolki, szklónki i co jejim tam w grace wlejzie, i ciepióm ci tym we tego łoszkliwego łozprawiôcza.

– Dzisz go, ucóny sie znod. Tela tyż wiym, iże tyn nasz Karlik ze „Kocyndra” urodziół sie bół sam u nôs we Chorzowie na Krziżowyj, pod dziewiytnôstkóm, we tyj chałpie, kiero już dôwno tymu zbulyli. A jejigo starzikiym bół ci Juliusz Ligoń, kuźnik i poeta, kierego ci pochowali na „Barbórce”, jak ci „Karlik” miôł dziepiyro dziesiyńć lôt.

– Widza, iżeście Majzlino gynał starki suchali i do dzisiôj to boczycie. Tela wóm jesce powia, iże łóńskigo roka we lipcu pizło sto trzidziyści lôt, kiej ci sie nasz srogi Ślónzôk Stanisław Ligoń bół urodziół, a we marcu latoś piźnie piyńćdziesiónt szejść lôt kiej Mu sie zemrziło.

Nikiej wszyjsko u nôs tak i karnawał (to łod „carn-aval”, miynsożyrtswo) napocznół sie łod roztomajtych pogańskich fajerów takich jak: „lupercalia” abo inksze ci „bacchanalia”. To, co po tym łostało, to karnawałowe sroge biysiady, tańcowanie do padniyńciô i bajstlowanie bele jakich maszkarów. Byli ale i take łoszkliwce, kiere na zapusty gôdali „rozpusty”. Nale, zawdy sie jakisik zmierzły łochyntol nojńdzie i bydzie wynokwiôł. I tu mi sie spómniała gryfno gyszichta, kiero żech kiejsik za modych lot czytôł, po jakiymu u nôs na tyn czôs zimowy wziyno sie razinku miano zapusty. Anó, stare, festelnie stare Ślónzôki, jak i wszyjskie inne Słowiany, byli nôjprzodzij pampóniami i łoddychniyńcie łod roboty mieli ino wtynczôs, kiej côłko natura tyż nynała, znacy bez zima. Dnie byli króciuśkie tela ino, coby stykło czasu na roztomajte góny, na tyranie po lasach za gadzinóm, a juzaś na łodwieczerz jedne metlali wiynciyrze, bajstlowali wnyki, plytli ograbczoki, słómiónki i inksze waszkorby. Starziki i staroszki juzaś siôdali przi fasce piwa lebo miodónki i berali modziokóm ło tym, jak to za starego piyrwyj bywało. Nó ale, coby niy robić, zawdy mocka czasu „pustego”, frajnego jim łostało. Wypokopiyli ci beztóż takigo ludowego kaspra, takigo „bożka” zgniylstwa i łochlapusowyj uciechy na szimel, na muster antycnego Dionizosa-Bachusa. A wszyjsko to skuli tego, coby tyn frajny, „pusty” czas jak nôjgibcij śleciôł. Przi tym côłkim rómraju łoblykali ci zawdy cudocznie, moc  szpasownie jakigosik wsiowygo gupka, sôdzali go na sónki, garniyrowali jakóm  chojnóm, haboziami, sznyjbalami (kalinóm). Nó, i hajda, gnali takigo istnygo na „pust” na gónitwa po śniygu, co ino kóń wyskocy, hań-tam łod jednyj dziedziny do drugij. A za niym poranôście sónków, tako szlichtada ze rozhajcowanymi modziokóma, kiere ryceli na côłki karpyntel:

„Hej, hej, hejże za pustem! za pustem!!!”

I tak tyrali, aże trefiyli na zabranego, na bogatszygo bambra i tam już aże do rana balowali, tańcowali. I cy bół taki bożek PUST, eźli go niy bóło, to już niy je take ważne, tela co łod tego czasu gôdô sie ło zapustach, rozpustach i jesce kaj niy kaj bajstlowanych szlichtadach, kuligach.

Ło tych kuligach pogôdómy możno kiej indzij (śniyg myśla, co tyż jesce bydzie) ale terôzki cosik by trza ło jôdle, kiej czeko nôs niyskorzij aże śtyrdziyści dni postu. Jô wiym, jô gynał miarkuja, co terôzki modzioki to i na rómraju, na roztomajtych biglach, a i na richticznych zabawach majóm rade ino jakiesik chipsy, McDonaldy i take tam łoszklistwa. Podwiyl co, te ze mojigo pokolyniô majóm rade richticzne, akuratne jôdło chocia, bół czôs kiej warzyło sie bigos „na winie”. Boczycie? Taki bigos kaj króm kapusty bóło to, co sie do gracy „nawinie”. Tak po prôwdzie, to gynał we zapustach, kiejś blank dôwno, za starego piyrwyj bóło roztomajtyj łowiynziny mocka, rychtowało sie srogachny i gryfny kastrol bigosu.

A rzyknijcie mi, kiery Polôk, Ślónzôk kiej ino powónio tyn nasz swojski bigos, niy grajfnie we filipie do takigo łobrôzka ze naszygo pónamickiewiczowego  „Pana Tadeusza”:

„W kociołkach bigos grzano. W słowach wydać trudno

Bigosu smak przedziwny, kolor i woń cudną;

Słów tylko brzęk usłyszy i rymów porządek,

Ale treści ich miejski nie pojmie żołądek.”

Bigos, bigos, ino tyn, kierymu jesce leberka niy sztinkrujóm wiy, co to niybo w gymbie. Tych bigosów to tyż jes mocka zortów. Idzie uwarzić taki do kierego sie dowo: pół na pół kwaśnyj i biôłyj kapusty, dosik trocha zioberków świńskich, wyndzónki lebo szołdry, łokrojki szinki, rolowanyj szinki i lyndy, szaniyra (schab) mało wiela kurzóntka, fetownyj łowiynziny, fest wyndzónego wusztu, pieczki ze uherek, ździebko miodu, bulijónu, listecek bobkowy, ziorka korzyni, jałowca i wónióncygo ziyla, cebula, tymian i rozmaryjón, deczko fetu, szpyrki no i co tam jesce do smaku.

Abo inakszij: biôłô kapusta (bez kwaśnicy), winnych pónek (terôzki sóm ino jakiesik zagranicne), soft ze citrółny, cebula, parszczóno łowiynzina, cosik ze hazoka lebo dzikij świni, dosik trocha tustego ze szpyrkóma, wandzónego fest wusztu, nó i ziyla, kiere potrza… abo juzaś: kwaśnica, fetowne świńskie miynso, blank chudo łowiynzina, wyndzóno szołdra, wuszt i szinka, mało wiela grzibów suszónych, cerwióne wino, majeran, aminek i inksze ziela i korzyni….

Aaa, co jô Wóm sam byda smacysko robiół. Przeca kôżdy do porzóndku chop, wiy jak sie bigos warzi … Ja, ja chop. Bo już za starego piyrwyj gôdali, iże ino chop poradzi richticzny bigos uwarzić. Gôdajóm, co do tego nôjlepszyjsze sóm fyrszty, jyjgry ale to tyż możno nie jes prôwda, bo łóne wiyncyj gôdajóm niźli robióm.

Nó, tóż mómy tak po ździebku i ło „karnawale”, ło zapustach, i ło roztomajtych balangach, i ło jôdle. A terôzki trza by tak cosik pedzieć ło babach, bez kierych sie niy do … tańcować. Chocia, jô wiym? Terôzki modzioki to ino skokajóm kole sia, gibajóm sie, majgajóm gracami kole ślypiów, a coby sie tak łobłopić przi waloszku, przi tańcowaniu to tak, choby same prawiczki i jungfery wylejźli na te deliny do tańcowanio. Ludzie! Jak jô miôł rôd przi tańcowaniu łapnóńć, łobłôpić takô gryfno dziołcha, kiero i dychać miała czym, łogiby jak przinôleżi, nó i szłapy aże … do ziymi … i tyn szlic, ftory dozwôlôł ujzdrzić, to co … eee  same wiycie … Rzykna ino tela, iże na kôżdyj balandze, na kôżdyj zabawie, na kôżdym szumnym balu, to jô ze mojóm Elzóm tańcowôł ino piyrszy kónsek i … łostatni  … kiej mie już smycyła po łoblecynie i targała do taksy, cobych jesce przed śnikiym wylandowôł we chałupie.

Nó ale, jakech pedziôł, jak bez babów niy ma „balu”, tak tyż trza jesce dôwać pierónym pozór na te wszyjskie dziołchy, frele, stare, mamulki, babeczki i jak tam je jesce fto mianuje. Tak mi terôzki sztimuje, co dzisiôj rzykna ździebko gynał ło babach (jô już swoji lata móm, sklerółzy srogij pokiel co jesce niy, i wiym ło czym gôdóm). Dejcie pozór bo to bydzie, ale ino krótko, ło frelach, samotnych, wydanych, zowitkach, klôsztornych pannach i wszyjskich inkszych kobiytach. Pónbóczek tak ci tyn świat wyłónaczół, iże łod zawdy byli chopy i kobiyty. Podwiyl ino cowiek śloz ze stroma, sfuknół ze astów na ziym, musiôł ci  sie chop tropić ze kobiytóm, a bóło, iże niy ino ze jednóm (co ci nóm, niyftorym chopóm do dzisiôj łostało). I choby niy wiym fto co wynokwioł, te dwie zorty ludzi na świycie byli, sóm i bydóm, chocia, łostatnio idzie ujzdrzić roztomajte krojcóngi, basztardy, przeskoczki i inksze dziwowiska. Nó ale tyż łod Jadama i Yjwy bóła ze babami zawdy łostuda i zgorszynie. Bo przecamć, kiejby niy ta naszô  mamulka Yjwa, to by my chopy do dzisiôj tam we raju siedzieli, zimne piwo słepali, dobrego jôdła po tel by my mieli, a tak to ino trza bakać, tropić sie i dować pozór, coby my niy wyglóndali choby lelynie. Już ci tyż i nasze Polôki za starego piyrwyj gôdali tako powiadaczka:

„Do niyba żywcym na isto bydzie wziynty,

Fto spokopi wszyjskie babskie wykrynty!!!”

i coby już wszyjsko bóło klar:

„Dziepiyro kiej chop kobiyta przewlece przez siedym progów,

łóna bydzie blank dobrô!!!”

Beztóż tyż niy kôżdymu udô sie starô uwachować, razinku na balandze, kaj jes pôra inkszych chopów, bo dlô kôżdyj baby cudzy chop – zawdy lepszejszy łod tego co geltak do dóm smycy!

A kiej cowiek rychtuje sie już na ta balanga, to idzie spómnieć, iże kiejsik szło trefić przed chałpóm na roztomajtych pastuszków lebo „Herodów” – jak gorole gôdajóm. Chocia latoś, i bez łostatnie ci lata, tak jakosik choby jich mynij bóło.

A jesce, kiej jô bół śpikol, sroła to szło jich trefić wszandy. Tyż kiejsik dwa karlusy, Achim i Ziga, ze mojigo familoka już łod Wilije deptali przeblecóne ci za pastuszków. Łóne robiyli za elwrów i beztóż tyż już łod Wiliji aże do Trzech Króli poradziyli cosik przidubnóńć.

– Wiysz – pado Achim do Zigi – ty bydziesz latoś za dziobła. Łobrócisz na nice tyn twój pelc, baranica, na palica wtykniesz jakosik pitówa ze rogami, nó i widły do gracy i bydymy fertik.

– Nó, a łogón? – pytô sie Ziga.

– A łogón, to dej pozór! Bieresz szperhok łod twojigo żeleźnioka, wtykôsz na niygo łogón krowski i wciskôsz kielanôści szpyndlików ale tak, coby wszyjske na wiyrch wystowali.

– Dobra, dobra, a po jakiymu i na co te szpyndliki? – juzaś gupio sie pytô Ziga.

– Jerónie, stary chop ze cia a tak gupio sie stawiôsz – tuplikuje Achim – przeca dziecka to by ci rółz-dwa tyn łogón utargali. A kiej w niym bydziesz miôł ci te szpyndliki powtykane, to co ino ftory łapnie, użgo sie i zarôzki puści.

Jak wysztudiyrowali, tak zbajstlowali, ale kiejby jesce mieli trefić na jakigosik łoszkliwca, szpiterloka i chamidło to muszóm przodzij jesce cosik przidubnóńć.

– Suchej Achim – pado jedyn kamrat – niy mómy za tela pijyndzy, ale na jedna gryfno halbecka styknie.

– Nó, i co? – pytô sie Achim.

– Anó, lajstnymy sie ta jedna halba i podwiyl niy przijndymy do piyrszyj chałpy na Pniokach, bydymy po dródze sprzedować, kalić ta gorzôłecka na achtliki.

Jak pedzieli, tak zrobiyli, przeszli côłko Marijańskô i łorôz Ziga gôdô:

– Wiysz Achim, jô sam móm jesce pôra ceskich, to mogesz mi skalić jednego sznapsa.

– Dobra, môsz.

Achim skalół Zigowi sznapsa, idóm dalszij i łorôz Achim rzóńdzi:

– A możno ty byś mi terôzki tyż jedna laga skalół. co?

– A môsz – pedzioł Ziga, nalôł Achimowi i idóm dalszij.

Nó, i tak szli aże do Paniynki na Pniokach, jedyn drugimu płaciół, jedyn drugigo kasowôł, doszli do piyrszyj chałpy i już blank niy mieli tyj gorzôłecki.

– Kuknij ino Ziga – pado Achim – gorzôły niy mómy, pijyndzy tyż, a przeca my za kôżdy kielónek bulyli, akuratnie płaciyli. Jak to jes?

Nó ale, iże byli już przi tym familoku, zaklupali do dźwiyrzy, jakosik ci tam baba blikła bez kuklok i gôdô:

– A jô … a jô, to napranego dziobła do chałupy niy wpuszcza, i tela. Jesce mi tisztuch ufifro abo na tepich sfróci, abo jesce co gorszego!

Nó, i polejźli dalszij Achim i Ziga …

„Przibieżeli do Betlejym pastyrze,

I zagrali Dziecióntyczku na lirze.”

Chwała na wysokościiiii…..”

A miało niy być ło gorzôle, bo mi jedyn istny ze Logiewnik przeciepnół, co jô sam ciyngiym ło tyj łoparze, ło tym machmolu gôdóm, sam we Piekarach, kaj kiejsik bół Farorzym Alojzy Ficek, kiery na isto blank niy miôł tego rôd.

I to by możno na dzisiôj stykło a berôł, spóminôł i gôwyńdziół jak we kôżdô sobota

Ojgyn z Pnioków